9.1 Fiil İsmi

فَمِنْهُ اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ، وَ هُوَ مَا كَانَ بِمَعْنَى الْاَمْرِ أَوِ الْمَاضِى وَ يَعْمَلُ عَمَلَ مُسَمَّاهُ وَ لاَ يَتَقَدَّمُ مَعْمُولُهُ عَلَيْهِ الأَوَّلُ، نَحْوُ؛ هَا زَيْدًا أَيْ خُذْهُ، وَ رُوَيْدَ زَيْدًا أَيْ اَمْهِلْهُ، وَ هَلُمَّ زَيْدًا أَيْ اَخْضِرْهُ، وَ هَاتِ شَيْئًا أَيْ اَعْطِهِ، وَ حَيَّهَلْ الثَّرِيدَ أَيْ اِيتِهِ، وَ بَلْهُ زَيْدًا أَيْ دَعْهُ، عَلَيْكَ زَيْدًا أَيْ اَلْزِمْهُ وَ دُونَكَ عَمْرًا أَيْ خُذْهُ، وَ تَرَاكِ زَيْدًا أَيْ اُتْرُكْهُ وَ غَيْرِ ذَلِكَ. وَ الثَّانِى نَحْوُ؛ هَيْهَاتَ الْاَمْرُ أَيْ بَعْدَ وَ شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو أَيْ اِفْتَرَقَا وَ سَرْعَانَ زَيْدٌ وَ وَشْكَانَ عَمْرٌو أَيْ قَرُبَا وَ غَيْرِ ذَلِكَ

فَمِنْهُ o fiil mənalı sözlərdəndir; اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ esma ül-efâl (isim fiil) adlanır. وَ هُوَ və o esma ül-efâl, MƏNƏ ƏMR və ya KEÇMİŞ zaman mənasında olan sözlərdir. İsim fiillər iki yerə bölünür: birincisi əmr mənasında olan isim fiillər, ikincisi isə keçmiş zaman mənasında olan isim fiillərdir. Əmr mənasında olan isim fiillər keçmiş zaman mənasında olanlardan daha çoxdur. Avamil kitabında bir sıra nümunələr var. Avamil dərslərində isim fiillərə, yəni mənəvi fiillərə baxa bilərsiniz. Bəzi indiki zaman mənasında olan isim fiillər də var, amma azdır, onlardan bəziləri: أَوَّهُ isim fiili أَتَوَجَّعُ "ah, ağrıyıram, əziyyət çəkirəm" mənasındadır. أُفٍّ isim fiili أَتَضَجَّرُ "of, canım sıxılır, bezirəm" mənasındadır. وَيْ isim fiili isə أَعْجَبْتُ "vay, təəccüblənirəm" mənasındadır. اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ tərkibinin əsli; اَسْمَاءُ مَعَانِى الْاَفْعَالِ "fiillərin mənalarının adları" şəklindədir. Məsələn هَيْهَاتَ "uzaq oldu" isim fiili deyildikdə بَعُدَ "uzaq oldu" fiili deyil, fiilin mənası olan "uzaq oldu" mənası başa düşülür. وَ يَعْمَلُ isim fiil işləyir, عَمَلَ مُسَمَّاهُ adlandığı fiilin əməli kimi, وَ لاَ يَتَقَدَّمُ və qabağa keçmir, مَعْمُولُهُ o isim fiilin mamulu, عَلَيْهِ özündən qabağa keçmir. الأَوَّلُ isim fiillərin birincisi olan əmr mənasındakı isim fiilin nümunəsi: نَحْوُ; belədir: هَا زَيْدًا "Zeydi al" bu tərkibdəki هَا sözü, أَيْ yəni, خُذْهُ "onu al" mənasındadır. هَا əmr mənasındakı isim fiillərdəndir. وَ, رُوَيْدَ زَيْدًا "Zeydə möhlət ver" tərkibindəki رُوَيْدَ sözü əmr mənasında bir isim fiildir və أَيْ yəni, اَمْهِلْهُ "ona möhlət ver" mənasındadır. وَ, هَلُمَّ زَيْدًا "Zeydi hazır et" tərkibindəki هَلُمَّ sözü əmr mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, اَخْضِرْهُ "onu hazır et" mənasındadır. وَ, هَاتِ شَيْئًا "bir şey ver" tərkibindəki هَاتِ sözü əmr mənasında bir isim fiildir və أَيْ yəni, اَعْطِهِ "ona bir şey ver" mənasındadır. وَ, حَيَّهَلْ الثَّرِيدَ "Tirit çorbasına gəl" tərkibindəki حَيَّهَلْ əmr mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, اِيتِهِ "ona (tirit çorbasına) gəl" mənasındadır. وَ, بَلْهَ زَيْدًا "Zeydi tərk et" tərkibindəki بَلْهَ əmr mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, دَعْهُ "onu (Zeydi) tərk et" mənasındadır. عَلَيْكَ زَيْدًا "Zeydə lazım ol, ondan ayrılma" tərkibindəki عَلَيْكَ əmr mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, اَلْزِمْهُ "ona lazım ol, ondan ayrılma" mənasındadır. وَ, دُونَكَ عَمْرًا "Amrı al" tərkibindəki دُونَكَ əmr mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, خُذْهُ "onu al" mənasındadır. وَ, تَرَاكِ زَيْدًا "Zeydi tərk et" tərkibindəki تَرَاكِ əmr mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, اُتْرُكْهُ "onu tərk et" mənasındadır. وَ غَيْرِ ذَلِكَ və bu sayılanlardan başqa bunlara bənzəyənlər. وَ الثَّانِى isim fiillərin ikincisi olan keçmiş zaman mənasındakı isim fiilin nümunəsi: نَحْوُ; belədir: هَيْهَاتَ الْاَمْرُ "o iş uzaq oldu" tərkibindəki هَيْهَاتَ keçmiş zaman mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, بَعْدَ "uzaq oldu" mənasındadır. وَ, شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو "Zeyd və Amr bir-birindən ayrıldılar" tərkibindəki شَتَّانَ keçmiş zaman mənasında bir isim fiildir, أَيْ yəni, اِفْتَرَقَا "onlar ayrıldılar" mənasındadır. وَ, سَرْعَانَ زَيْدٌ "Zeyd tez oldu, yaxınlaşdı" tərkibindəki سَرْعَانَ keçmiş zaman mənasında bir isim fiildir, وَ, وَشْكَانَ عَمْرٌو "Amr tez oldu, yaxınlaşdı" tərkibindəki وَشْكَانَ keçmiş zaman mənasında bir isim fiildir. أَيْ yəni, قَرُبَا "onlar yaxınlaşdılar" mənasındadır. وَ غَيْرِ ذَلِكَ və bunlar kimi bir sıra keçmiş zaman mənasında olan isim fiillərdir.

Mətinin Ümumi Mənası; Esma-i efal fiil mənalı sözlərdəndir. Bu fiil mənalı sözlər əmr və keçmiş zaman mənasında olurlar. Esma ül-efâl adlandığı fiilin əməli ilə işləyir və mamulu özündən qabağa keçə bilməz. Əmr və keçmiş zaman mənasında olan isim fiillərin birincisi, yəni əmr mənasındakı isim fiillərin nümunəsi cədvəldə verilmişdir.

Əmr mənasındakı isim fiillər
هَا	خُذْ	Al!
رُوَيْدَ	اَمْهِلْ	Mühlet ver
هَلُمَّ	اَخْضِرْ	hazırla
هَاتِ	اَعْطِ	ver
حَيَّهَلْ	اِيتِ	gəl
بَلْهَ	دَعْ	burax
عَلَيْكَ	اَلْزِمْ	lazım
دُونَكَ	خُذْ	Al!
تَرَاكِ	اُتْرُكْ	Tərk et

Əmr və keçmiş mənasında olan ism-i fellərin ikincisi, yəni keçmiş mənasındakı ism-i fellərə nümunə cədvəldə verilmişdir.

Keçmiş mənasındakı ism-i fellər
هَيْهَاتَ	بَعُدَ	Uzaq oldu
شَتَّانَ	اِفْتَرَقَ	Ayrıldı
سَرْعَانَ	سَرِيعٌ	Sürətli oldu
وَشْكَانَ	قَرُبَ	Yaxın oldu