Mənəvi İzafət

فَالْمَعْنَوِيَّةُ؛ yəni mənəvi izafət odur ki, müzaf olan söz sifət olmayıb, öz mə’muluna izafə olunur, məsələn: غُلاَمُ زَيْدٍ və ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى. Şərti budur ki, müzaf təarifdən (mərifəlikdən) təcrid olunsun. Bu izafət ya مِن mənasında olur, əgər müzafun-ileyh müzafa və başqasına şamil olan cinsdirsə, məsələn: خَاتَمُ فِضَّةٍ. Ya da başqa hallarda ل mənasında olur və bu daha çox rast gəlinir, məsələn: غُلاَمُ زَيْدٍ və رَأْسُ عَمْرٍو. Əgər müzafun-ileyh mərifədirsə və müzaf qeyri, şibh və misil deyilsə, izafə ilə təarif verir, məsələn: غُلاَمُ زَيْدٍ. Əgər müzafun-ileyh nekrədirsə, izafə ilə təxsis verir, məsələn: غُلاَمُ رَجُلٍ.

فَالْمَعْنَوِيَّةُ; yəni birinci izafət növü olan Mənəvi izafət belədir: أَنْ يَكُونَ, müzaf olan sözün, sifət olmayan bir isim olmasıdır, مُضَافَةٍ izafə olunan, مَعْمُولِهَا öz mə’muluna, misalı belədir: غُلاَمُ زَيْدٍ "Zeydin uşağı" kimi, burada غُلاَمُ sözü زَيْدٍ sözünə izafə olunur və bu mənəvi izafətdir. Çünki غُلاَمُ زَيْدٍ birləşməsində müzaf olan غُلاَمْ sözü öz mə’muluna izafə olunan bir sifət deyil. غُلاَمْ sözü sifət olmayan sözlərdəndir. Və ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى "Dün Amrin vuranı" kimi. Bu birləşmədə ضَارِبْ sözünün عَمْرٍو sözünə izafə olunması mənəvi izafətdir. Çünki ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى birləşməsində müzaf olan ضَارِبْ sözü öz mə’muluna izafə olunan bir sifət deyil. وَ شَرْطُهَا və onun (mənəvi izafətin) şərti; müzafın təarifdən (mərifəlikdən) təcrid olunmasıdır. وَ هِيَ yəni mənəvi izafət; ya مِن mənasındadır, əgər müzafun-ileyh müzafa və başqasına şamil olan cinsdirsə; misalı belədir: خَاتَمُ فِضَّةٍ "gümüşdən üzük" kimi. Burada خَاتَمُ sözünün فِضَّة sözünə izafə olunması min-i bəyanıyyə mənasını verir. Müzafun-ileyh olan فِضَّة "gümüş" sözü həm izafə olunan خَاتَمُ sözünün göstərdiyi üzüyə, həm də başqa şeylərə şamil olan bir cinsdir. Gümüş mədənindən hazırlanmış üzük üzərində فِضَّة sözü...

İtlak olunduğu kimi, yenə gümüşdən düzəldilmiş üzükdən başqa şeylər üzərinə də فِضَّة sözü işlədilir. يَدُ زَيْدٍ “Zeydin əli” və بَعْضُ الْقَوْمِ “Qövmün bir hissəsi” və نِصْفُ الْقَوْمِ “Qövmün yarısı” kimi tərkiblərdə izafət 'min' mənasında deyil. أَوْ بِمَعْنَى اللاَّمِ və ya lam mənasındadır; فِي غَيْرِهِ başqasında, yəni muzafun ileyhin muzafa və başqa şeylərə aid olan bir cins olduğu tərkiblərdən başqa olan tərkiblərə, وَ هُوَ الْاَكْثَرُ və o, yəni izafət-i mənəviyyenin lam mənasında olması çoxdur, yəni əksəriyyəti lam mənasındadır, نَحْوُ; misalı belədir; غُلاَمُ زَيْدٍ “Zeydin uşağı”, yəni غُلاَمٌ لِزَيْدٍ deməkdir. وَ رَأْسُ عَمْرٍو. Və “Amrın başı”, yəni رَأْسٌ لِعَمْرٍو deməkdir. وَ تُفِيدُ və izafət-i mənəviyyə ifadə edir; تَعْرِيفًا muzafın marifəliyini, إِنْ كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَعْرِفَةً əgər muzafun ileyh marifə olarsa وَ الْمُضَافُ və muzaf, غَيْرُ غَيْرٍ “qeyr” sözündən başqasıdır, وَ شِبْهٍ və şibh sözündən başqası, وَ مِثْلٍ və misl sözündən başqası. فَإِنَّهَا çünki bu sözlər; لاَ تَتَعَرَّفُ بِالْاِضَافَةِ, izafət ilə marifələşə bilməzlər. نَحْوُ; misalı belədir; غُلاَمُ زَيْدٍ “Zeydin uşağı” kimi. وَ تَخْصِيصًا və muzafa xüsusi məna verir, إِنْ كَانَ نَكْرَةً əgər nekirə bir isim olarsa, نَحْوُ; misalı belədir; غُلاَمُ رَجُلٍ “Bir kişinin uşağı” kimi. غُلاَمُ sözü رَجُلْ sözünə izafə edilmədən əvvəl hər hansı bir uşaq idi, amma رَجُلْ sözünə izafə edildikdə, hər hansı mənasından çıxıb bir kişinin uşağı mənasını alır. Metnin Ümumi Mənası; Muzafın, ismi fail, ismi meful və sifəti müşebbehe kimi mamuluna izafə olunmuş bir sifət sözü olmamasıdır. Misal; غُلاَمُ زَيْدٍ və ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى kimi. İzafət-i mənəviyyenin əlaməti, muzafın, mamuluna muzaf olmuş sifətin qeyrisi olmamasıdır. Bu da iki şəkildə olur; Muzaf sifət sözü deyil. Sifət olub mamuluna muzaf deyil. İzafət-i mənəviyyenin əməl etmə şərti; lam-ı tarifdən təcrid olmasıdır. İzafət-i mənəviyyə ya min mənasında olur, ya da lam mənasında olur. Lam mənasında olması əksərdir. Muzafun ileyh muzafa və muzaftan başqasına aid cinsdirsə مِنْ mənasında olur, misal; خَاتَمُ فِضَّةٍ kimi. Əgər muzafun ileyh muzafa və muzaftan başqasına aid olan cins deyilsə, o zaman izafət lam mənasında olur, misal; غُلاَمُ زَيْدٍ və رَأْسُ عَمْرٍو kimi.