5. Tafdil İsmi

وَ الْخَامِسُ؛ اِسْمُ التَّفْضِيلُ، وَ هُوَ لاَ يَنْصِبُ الْمَفْعُولَ بِهِ بِالْاِتِّفَاقِ وَ لاَ يَرْفَعُ الْفَاعِلَ الظَّاهِرَ إِلاَّ إِذَا صَارَ بِمَعْنَى الْفِعْلِ بِأَنْ يَكُونَ وَصْفًا لِمُتَعَلِّقِ مَا جَرَى عَلَيْهِ مُفَضَّلاً بِاعْتِبَارِ التَّعَلُّقِ عَلَى نَفْسِهِ بِاعْتِبَارِ غَيْرِهِ مَنْفِيًّا، نَحْوُ؛ مَا رَأَيْتُ رَجُلاً اَحْسَنَ فِي عَيْنِهِ الْكُحْلُ مِنْهُ فِي عَيْنِ زَيْدٍ وَ يَعْمَلُ فِي غَيْرِهِمَا.

وَ الْخَامِسُ؛ Qiyasi amillərin beşincisi; اِسْمُ التَّفْضِيلُ, ism-i təfdildir. وَ هُوَ və o ism-i təfdil; لاَ يَنْصِبُ الْمَفْعُولَ بِهِ mefulun bih-i nəsb etməz. بِالْاِتِّفَاقِ ittifaq ilə. وَ لاَ يَرْفَعُ الْفَاعِلَ və faili rəf etməz, الظَّاهِرَ zahir olan faili, إِلاَّ ancaq belə rəf edər, إِذَا صَارَ döndükdə, olduqda, بِمَعْنَى الْفِعْلِ fiil mənasında olduqda zahir faili ism-i təfdil rəf edə bilər. بِأَنْ يَكُونَ olması ilə, وَصْفًا sifət olması ilə, لِمُتَعَلِّقِ əlaqəli olan bir şey üçün, مَا o şeyin, جَرَى ism-i təfdil cari olmuşdur, عَلَيْهِ onun üzərində, مُفَضَّلاً təfdil, üstün olduğu halda, بِاعْتِبَارِ التَّعَلُّقِ bəhs olunan təəllüq baxımından, عَلَى نَفْسِهِ öz üzərinə, بِاعْتِبَارِ غَيْرِهِ başqasına təəllüq etməsi baxımından. مَنْفِيًّا o ism-i təfdilin inkar olunması ilə. نَحْوُ; misalı belədir; مَا رَأَيْتُ رَجُلاً اَحْسَنَ فِي عَيْنِهِ الْكُحْلُ مِنْهُ فِي عَيْنِ زَيْدٍ "Zeydin gözündəki öz gözündəki sürmə daha gözəl olan heç bir adam görmədim" kimidir. Sözlərin mənaları; مَا رَأَيْتُ mən görmədim, رَجُلاً bir adam, اَحْسَنَ daha gözəl, ən gözəl, فِي عَيْنِهِ onun (Zeydin) gözündəki, الْكُحْلُ sürmə, مِنْهُ ondan, فِي عَيْنِ زَيْدٍ Zeydin gözündəki. وَ يَعْمَلُ və ism-i təfdil əməl edir; فِي غَيْرِهِمَا o ikisinin (mefulun bih sarih və zahir fiilin) xaricində.

Metnin Ümumi Mənası; Qiyas amillərinin beşincisi "ism-i tafdil"dir. İsm-i tafdil mefulun bih-i ittifaq ilə nəsb edə bilməz və zahir olan faili də rəf edə bilməz. Yalnız fiil mənasında olduqda rəf edə bilər. İsm-i tafdil ləfz olaraq bir şeyin sifəti olmalıdır, bir şeyə istinad etməlidir. Bu da ism-i tafdilin ləfz olaraq o şeydən sifət, xəbər və ya hal olması ilə olur. O şeyə də مَا جَرَى عَلَيْهِ deyilir. Mənada isə həqiqətdə o şeyin mütəəlləqinin sifəti olmalıdır. O mütəəlləq مَا جَرَى عَلَيْه ilə başqa şey arasında ortaq olduqdan sonra مَا جَرَى عَلَيْه-in əlaqəsinə görə müfəddal olmalıdır. İsm-i tafdil mənfi olmalıdır. İsm-i tafdil fail və mefulun bihdən başqa şeydə əməl edir.

مَا رَأَيْتُ رَجُلاً اَحْسَنَ فِي عَيْنِهِ الْكُحْلُ مِنْهُ فِي عَيْنِ زَيْدٍ tərkibi üzərindən ism-i tafdilin zahiri faildə əməl etməsinin 5 şərtini sıralayaq.

1. İsm-i tafdil olan اَحْسَنَ ləfzı, ləfz baxımından رَجُلاً ləfzının sifətidir. رَجُلاً məvsufdur və ma cera aleyhtir. Yəni ism-i tafdilin ləfz olaraq üzərinə düşdüyü şeydir. Yəni اَحْسَنَ ləfzı رَجُلاً ləfzına aiddir. Bu birinci şərtdir və yerinə yetmişdir.
2. İsm-i tafdil olan اَحْسَنَ ləfzı, ləfz baxımından رَجُلاً ləfzının sifətidir. Çünki artım, hansı tərəfdən olduğu الْكُحْلُ ləfzı ilə müəyyən edilir.
3. Mütəəlləq olan الْكُحْلُ ləfzı adamın gözü ilə Zeydin gözü arasında ortaq olub, adamın gözü baxımından müfəddaldır.
4. الْكُحْلُ ləfzı Zeydin gözü baxımından müfəddalun aleyhdir. 3 və 4-cü maddələr nəfy edatı daxil olduğundandır.
5. اَحْسَنَ ləfzı مَا edatı ilə mənfi oldu. Nəfy, ism-i tafdilin göstərdiyi artımı aradan qaldırdı. İsm-i tafdil isə حَسُنَ fiili mənasında oldu və الْكُحْلُ ləfzını fail olaraq qəbul edib rəf etdi.