İsm-i fail və ism-i məf’ul haqqında

İsmi fail və ismi mefulün ayrılmış feyldə və mefulün bihdə təsir etməsinin şərti odur ki, onlar kiçildilmiş (tasgir) olmasınlar, məsələn: ضُوَيْرِبْ (az döyən), مُضَيْرِبْ (az döyülən), və sifətlənmiş olmasınlar, məsələn: جَاءَنِى ضَارِبٌ شَدِيدٌ (Bana şiddətli vuran gəldi). Əgər təsirdən sonra sifətlənərlərsə, onların əvvəlki təsirinə zərər verməz, məsələn: جَاءَنِى رَجُلٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ شَدِيدٌ (Oğlu döyən adam mənə gəldi). Əgər onlar lam ilə olarsa, təsir üçün başqa şərt tələb olunmur, məsələn: اَلضَّارِبُ غُلاَمُهُ عَمْرًا اَمْسِ عِنْدَنَا (Döyən onun oğlunu dünən bizdə idi). Əgər lamdan məhrum olarsa, təsir üçün mübtəda, sifətlənmiş və ya hal sahibi üzərində asılılıq tələb olunur, məsələn: جَاءَنِى زَيْدٌ رَاكِبًا غُلاَمُهُ (Zeyd gəldi, onun oğlu minmişdi). Və ya istifham, məsələn: اَقَائِمُ الزَّيْدَانِ (Zeydlər ayaqdadırmı?), və ya inkar, məsələn: مَا قَائِمٌ الزَّيْدَانِ (Zeydlər ayaqda deyil). Onların mefulün bihdə təsir etməsi üçün hal və ya gələcək mənasına işarə olmalıdır və onların ikiləşməsi və cəmlənməsi təkdə olduğu kimidir. Həmçinin feyldə mübaliğə üçün üç şəkil: فَعَّالٌ, فَعُولٌ, və مِفْعَالٌ, bu üçündə hal və gələcək mənası şərt deyil.

İsmi fail və ismi mefulün təsir etmə şərti; feyldə, yəni ismi fail feyldə, ismi meful naib-i feyldə, ayrılmış feyldə təsir etmələrinin şərti və mefulün bihdə açıq şəkildə təsir etmələrinin şərti odur ki, onlar kiçildilmiş (tasgir) olmasınlar. Məsələn: ضُوَيْرِبْ (az döyən), مُضَيْرِبْ (az döyülən). Və sifətlənmiş olmasınlar. Məsələn: جَاءَنِى ضَارِبٌ شَدِيدٌ (Bana şiddətli vuran gəldi). Cümlədəki شَدِيدٌ sözü ضَارِبٌ ismi failinin sifətidir, buna görə də ضَارِبٌ ismi faili ayrılmış feyldə və mefulün bihdə təsir edə bilməz. Əgər ismi fail və ismi meful təsirdən sonra sifətlənərsə, bu onların əvvəlki təsirinə zərər verməz. Məsələn: جَاءَنِى رَجُلٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ شَدِيدٌ (Oğlu döyən adam mənə gəldi) ifadəsində ضَارِبٌ ismi faili غُلاَمُ sözünü feyl kimi qaldırdıqdan sonra شَدِيدٌ sözü ilə sifətlənmişdir. Sonra, əgər ikisi (ismi fail və ismi meful) lam ilə olarsa, onların təsir etməsi üçün başqa şərt tələb olunmur, yalnız qeyd olunan kiçildilmiş və sifətlənmiş olmamaq şərti. lanmamaq şərtlərindən başqa. نَحْوُ; misalı belədir: اَلضَّارِبُ غُلاَمُهُ عَمْرًا اَمْسِ عِنْدَنَا "Dün uşağı Amr’a vuran yanımızdadır" kimi. وَ إِنْ كَانَا مُجَرَّدَيْنِ əgər o ikisi (isim fail və isim meful) mücərrəd olarsa مِنْهَا ondan, yəni əlif-lam hərfindən, يُشْتَرَطُ الْاِعْتِمَادُ dayanmaları şərtdir, عَلَى الْمُبْتَدَإِ mübtəda üzərinə, أَوِ الْاِسْتِفْهَامِ və ya istifham üzərinə, نَحْوُ misalı belədir: اَقَائِمُ الزَّيْدَانِ "İki Zeyd ayaqdadırmı" tərkibindəki قَائِمٌ isim faili kimi. أَوِ النَّفْىِ və ya nehy kəlməsi üzərinə. Misalı نَحْوُ; belədir: مَا قَائِمٌ الزَّيْدَانِ "İki Zeyd qalxan deyil" tərkibindəki قَائِمٌ isim faili kimi. وَ يُشْتَرَطُ və şərt qoyulur, فِي نَصْبِهِمَا o ikisinin (isim fail və isim meful) nəsb etmələri barədə, الْمَفْعُولَ بِهِ mefulün bih açıq, الدَّلاَلَةُ dəlalət etmələri, عَلَى الْحَالِ أَوِ الْاِسْتِقْبَالِ hal və istikbal üzərinə, تَثْنِيَتُهُمَا o ikisinin (isim fail və isim meful) təsniyələri, وَ جَمْعُهُمَا və cəmləri, كَـمُفْرَدِهِمَا müfrədləri kimidir. وَ كَذَا və bunun kimidir, ثَلاَثَةُ اَوْزَانٍ üç vəzin üzrə gələn, مِنْ مُبَالَغَةِ الْفَاعِلِ mübaliğəli isim faildən. فَعَّالٌ babı, وَ فَعُولٌ babı, وَ مِفْعَالٌ babı. وَ لاَ يُشْتَرَطُ şərt qoyulmur, فِي عَمَلِ هَذِهِ الثَّلاَثَةِ bu üç babın əməl etməsi, مَعْنَى الْحَالِ وَ الْاِسْتِقْبَالِ hal və istikbal mənası.