Leyse-yə Müşabih Lâ və Mâ

وَ القِسْمُ الثَّانِى؛ حَرْفَانِ مَا و لَا المُشَبَّهَتَانِ بِلَيْسَ فى كَوْنِهِما لِلنَّفْىِ و الدُّخُولِ على المُبْتَدَأَ و الخَبَرِ. و شَرْطُ عَمَلِهِما أَنْ لا يُفْصَلَ بَيْنَهُما و بَينَ اِسْمِهِما بِإنْ و لا يَخْبَرِهِما و لا بِغَيْرِهِما و أَنْ لا يَنْتَقِضَ النَّفْىُ بِإلا. و شُرِطَ فى لا مَعَهُما كَوْنُ اِسْمِهَا نَكِرَةً، نحو؛ مَا زَيْدٌ قَائِمًا و لا رَجُلٌ حَاضِرًا. و إِنْ لَمْ يُوجَدْ أَحَدُ الشُّرُوطِ لَمْ تَعْمَلَا، نحو: مَا إِنْ زَيْدٌ قَائِمٌ و مَا قَائِمٌ زَيْدٌ و مَا زَيْدٌ إلا قَائِمٌ و لا يَتَقَدَّمُ مَعْمُولُهُما عَلَيْهِما

وَ القِسْمُ الثَّانِى İkinci hissə, yəni merfusu mansubundan əvvəl gələn amillər; حَرْفَانِ ismini raf, xəbərini nasb edən edatlar 2 dənədir; مَا و لَا ma və lâ. Elə ma və lâ ki; المُشَبَّهَتَانِ بِلَيْسَ leyse’yə bənzəyirlər. Yəni leyse’nin mənasını daşıyırlar. فى كَوْنِهِما onların (ma və lâ) varlığı baxımından, لِلنَّفْىِ inkar mənasında olmaları səbəbindən leyse’yə bənzəyirlər. و və, الدُّخُولِ daxil olma baxımından, على المُبْتَدَأَ و الخَبَرِ mübtəda və xəbər üzərinə daxil olmaları səbəbindən də leyse’yə bənzəyirlər. و شَرْطُ عَمَلِهِما və onların (ma və lâ) işləmə şərti; أَنْ لا يُفْصَلَ ayrılmaması, بَيْنَهُما onların (ma və lâ) arasında, و بَينَ اِسْمِهِما və onların (ma və lâ) isimləri ilə özləri arasında ayrılmaması lazımdır, nə ilə? بِإنْ in edatı ilə, bu əlavə in edatıdır. و لا يَخْبَرِهِما və onların (ma və lâ) isimləri ilə özləri arasına xəbərlərinin də girməməsi lazımdır. و أَنْ لا يَنْتَقِضَ nukz (pozulma) olmaması, النَّفْىُ inkarın, بِإلا istisna-i munkatı olan illa ilə. و شُرِطَ və şərt qoyuldu, فى لا lâ haqqında, lâ barədə, مَعَهُما onların ikisi ilə birlikdə, yəni bu ma və lâ’nın isimləri ilə aralarında İn edatı və öz xəbərlərinin girməməsi ilə birlikdə; كَوْنُ olmasıdır, اِسْمِهَا lâ’nın isminin olmasıdır; نَكِرَةً nekirə. Yəni yuxarıdakı iki maddəyə əlavə olaraq bir də lâ’nın isminin nekirə olması lazımdır. Misal; مَا زَيْدٌ قَائِمًا “Zeyd ayaqda deyil” kimi və لا رَجُلٌ حَاضِرًا “Adam hazır deyil” kimidir. و və, إِنْ əgər, لَمْ يُوجَدْ mövcud olmazsa, أَحَدُ الشُّرُوطِ (qeyd olunan) şərtlərdən biri, لَمْ تَعْمَلَا onların ikisi (ma və lâ) işləməz.

a və lâ) əməl etməzlər. Misal; مَا إِنْ زَيْدٌ قَائِمٌ "Zeyd ayaqda deyil" – gördüyümüz kimi, lâ və ismi arasına zaid olan in ədatı gəlib və ma ədatı əməl edə bilməyib. مَا قَائِمٌ زَيْدٌ "Zeyd ayaqda deyil" – burada ma ədatı ilə ismi arasına xəbər gəlib və ma ədatı əməl edə bilməyib. مَا زَيْدٌ إلا قَائِمٌ "Zeyd ancaq ayaqda olan, ya da Zeyd ayaqda olandan başqa bir şey deyil" – burada isə xəbərin inkarı illa hərfi ilə pozulduğuna görə ma ədatı əməl edə bilməyib. Əməl edə bilməyən lâ üçün misal; لا رَجُلَ إلا حَاضِرٌ "Adam ancaq hazırdır, ya da adam hazır olandan başqa bir şey deyil" – bu tərkibdə isə xəbərin inkarı illa sözü ilə pozulduğuna görə lâ sözü əməl edə bilməyib. و لا يَتَقَدَّمُ – qabağa keçə bilməz, مَعْمُولُهُما – onların (ma və lâ) mamulu, عَلَيْهِما – onların (ma və lâ) üzərinə. Metnin Ümumi Mənası: 2-ci hissə; 2 hərf haqqındadır. Bu iki hərf ma və lâ-dır. Bu iki hərf, ismini raf, xəbərini nasb edən, leyse-yə bənzəyən hərflər adlanır. Çünki ikisində də inkar mənası var və ikisi də xəbər və mübtəda üzərinə daxil olur. Ma və lâ-nın əməl etmə şərti – isimləri ilə özləri arasına in ədatı daxil olmamalıdır. Bu in ədatı Basralılara görə zaiddir, Kufəlilərə görə isə inkar ədatıdır. İn ədatı ma ilə ismi arasına gəlsə, ma ədatı əməl edə bilməz. Xəbərləri ilə də özləri arasına başqa bir şey daxil olmamalıdır. İlla ilə də inkar mənalarının pozulmaması lazımdır. Qeyd olunan şərtlərə bir şərt də lâ hərfi üçün əlavə olunub. Bu şərt, lâ-nın isminin nekira (müəyyən olmayan) olmasıdır. Misal; مَا زَيْدٌ قَائِمًا kimi. لا رَجُلٌ حَاضِرًا kimi. Əgər bu şərtlərdən biri mövcud deyilsə, ma və lâ əməl edə bilməz. مَا إِنْ زَيْدٌ قَائِمٌ kimi – buradakı in zaiddir və ma-nın əməl etməsinə mane olub. مَا قَائِمٌ زَيْدٌ kimi – burada ma ilə ismi arasına xəbər daxil olub və ma əməl edə bilməyib. مَا زَيْدٌ إلا قَائِمٌ kimi – burada isə xəbərin üzərinə gələn inkar illa ədatı ilə pozulub və ma əməl edə bilməyib. لا رَجُلَ إلا حَاضِرٌ kimi – bu misalda isə eyni şəkildə, xəbərin üzərinə gələn inkar illa ədatı ilə pozulub və lâ ədatı əməl edə bilməyib. Ma və lâ-nın mamulları isə özlərindən qabağa keçə bilməz, yəni ma və lâ-ya tekaddüm edə bilməzlər. Misal; لا رجلَ ظريفٌ cümləsində, lâ-nın mamulu olan رجل sözü lâ-nın önünə keçə bilməz.