Fəili Muzarini Nasb edənlər

və əməl edən fiil-i muzariyə iki növdə olur: nəsb edən və cəzm edən. Nəsb edənlər dörd hərfdir: Ən – məstəriyyə üçün; Lən – gələcəkdə təsdiqli inkar üçün; Key – səbəb üçün; İzan – şərt və cəza üçün. İzanın əməl etməsinin şərti odur ki, onun fiili gələcəkdə olsun və özündən əvvəlki sözə bağlı olmasın. Əgər onunla hal nəzərdə tutulsa və ya fiil özündən əvvəlki sözə bağlı olsa, izan əməl etməz. Məsələn: "İzan zənn edirəm ki, sən yalan deyirsən" – kim ki deyir: "Bu sözü mən dedim". Və ya: "Mən izən səni hörmət edərəm" – kim ki deyir: "Sənə gəldim". Ən hərfi bəzən gizli olur və onunla muzari fiil nəsb edilir, məsələn: "Məni ziyarət et, səni hörmət edim".

və əməl edən fiil-i muzariyə amil; iki növ üzərindədir. Birinci növ nəsb edənlər, ikinci növ cəzm edənlərdir. Nəsb edən ədatlar dörd hərfdir. Birincisi Ən-dir, bu məstər üçün, yəni məstərə təvil edir. İkincisi Lən-dir, bu isə gələcəkdə inkarı təsdiqləyir. Üçüncüsü Key-dir, bu səbəb bildirir. Dördüncüsü isə İzan-dır, bu şərt və cəza üçün, "elə isə" və ya "o halda" kimi mənalar verir. İzanın əməl etmə şərti: onun fiili gələcəkdə olsun, özündən əvvəlki sözə bağlı olmasın. Əgər onunla hal nəzərdə tutulsa və ya fiil izandan əvvəlki bir sözə bağlı olsa, izan əməl etməz. Misal: "İzan zənn edirəm ki, sən yalan deyirsən" – kim ki deyir: "Bu sözü mən dedim".

Yəni kim ki, bu filan sözü dedim deyərsə, mən də ona deyərəm ki; Madem o sözü dedin, onda mən də səni yalançı hesab edirəm deyərəm. Misal üçün: أَنَا إِذَنْ أُكْرِمُكَ – "Mən, onda sənə ikram edərəm" – kim deyərsə ki: جِئْتُكَ – "Sənə gəldim." Yəni kim "sənə gəldim" deyərsə, mən də onda ona ikram edərəm. و يَجُوزُ – və caizdir, إِضْمَارُ – gizli olması, أَنْ hərfinin, xüsusilə, فَيَنْتَصِبُ – bundan sonra nasb olur, المضارعُ – muzari fiil, بِهِ – onunla, yəni gizli olan أَنْ hərfi ilə. Misal üçün: زُرْنِى فَأُكْرِمَكَ – "Məni ziyarət et ki, sənə ikram edim" kimi. Metnin Ümumi Mənası: Muzari fiilə təsir edən amillər 2 hissəyə bölünür. 1-ci hissə: Muzari fiili nasb edənlər və 2-ci hissə: Muzari fiili cezm edənlər. 1-ci hissəyə gəldikdə, muzari fiili nasb edən edatlar 4-dür: En, len, key və izen. En – məsdər üçün istifadə olunur. Len – gələcəkdəki inkarı təsdiqləmək və daha da gücləndirmək üçün istifadə olunur. Key – səbəb üçün istifadə olunur, Azərbaycan dilindəki "niyə" sualına cavabdır. Amma bir ma hərfi almalıdır. İzen isə şərt və cəza üçün istifadə olunur. Yəni "bunu etsən, bu olar" mənasına gəlir. Muzari fiili nasb edən izen edatının təsir etməsi üçün şərt: izen edatının fiili olan muzari fiil gələcəkdə olmalıdır, yəni izen sözündən əvvəl hər hansı bir şeyə bağlı olmamalıdır, məsələn, bir şeyin xəbəri və s. olmamalıdır. Və bu nasb edən izen edatının qarşısındakı muzari fiil hal mənasında olmamalıdır. Əks halda izen edatı təsir etməz. Misal: إذن أَظُنُّكَ كَاذِبًا kimi. Burada göründüyü kimi izen sözü muzari fiili nasb edə bilməyib, çünki muzari fiil hal mənasındadır. Bir misal daha: إِذَنْ أُكْرِمُكَ أَنَا kimi. Burada isə muzari fiil xəbər olduğu üçün izen edatı muzari fiili nasb edə bilməyib. أَنْ sözünün gizli qalması caizdir, Bu أَنْ muzari fiili nasb edir. Misal: زُرْنِى فَأُكْرِمَكَ kimi. Burada muzari fiildən əvvəl gizli bir أَنْ məsdariyyə edatı mövcuddur.