En-i Mühəffəfə

وَ تُخَفَّفُ الْمَفْتُوحَةُ فَتَعْمَلُ فِي ضَمِيرِ شَأْنٍ مُقَدَّرٍ

و تُخَفَّفُ yüngülləşdirilir, المَفْتُوحَةُ hemzə hərfi məftuh olan əlif nun maddəsi (yəni أَنَّ yüngülləşdirilir), أَنَّ sözü yüngülləşdirilib أَنْ halını alanda; فَتَعْمَلُ o أَنْ ‘i muhaffefe əməl edir, في ضَمِيرِ شَأْنٍ şan zamirində, yəni bir cümlədən əvvəl zikr olunub, o cümlənin təfsir etdiyi zamirdə, o elə şan zamiri ki; مُقَدَّرٍ vacibən müqəddər olan, mahzuf olub təqdir olunan.

Mətnin Ümumi Mənası; Məftuh olan əlif nun maddəsi (أَنَّ) yüngülləşdirilir və أَنْ ‘i muhaffefe olur. Bu أَنْ ‘i muhaffefe, təqdir olunan bir şan zamirində əməl edir. Xülasə: أَنْ ‘i muhaffefe müqəddər zamir-i şanı mahallen nasb edərək özünə isim alır. Zamir-i şanı təfsir edən cümlə, yəni şan və vəziyyətin nə olduğunu bəyan edən cümlə أَنْ ‘i muhaffefenin xəbəri olmaq üzrə mahallen mərfu olur. Zamir-i şanı təfsir edən cümlədəki rükunlardan hər hansı biri müənnəs olarsa, o cümlədən əvvəl zikr olunan zamirin müfrəd müənnəs qaib üçün olan هِيَ zamiri ilə zikr olunması daha münasibdir. Bu halda ona zamir-i qissə (ضمير القصة) deyilir. Misal: هِيَ هِنْدٌ قَائِمَةٌ “O, yəni Hind ayaqdadır”. Bu zamiri təfsir edən cümlədəki rükunlardan hər hansı biri müənnəs olmazsa, o cümlədən əvvəl zikr olunan zamir, müfrəd müzəkkər qaib üçün olan هُوَ zamiri ilə zikr olunur və ona zamir-i şan (ضمير الشأن) adı verilir. Məftuh olan əlif nun maddəsinin (أَنَّ) fiilə bənzəməsi, məksur olan əlif nun maddəsinin (إِنَّ) fiilə bənzəməsindən daha güclüdür. Çünki أَنَّ ləfzi baxımından fiil-i maziyə (عَضَّ kimi, müvazinə baxımından), əmr fiilinə (عَضَّ kimi) bənzəyir. İNNA isə ləfzi baxımından yalnız əmr fiilinə (فِرَّ kimi) bənzəyir.

أَنْ ‘i Muhaffefenin أَنْ ‘i Masdariyyədən Fərqləndirilməsi

فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ قَبْلَهَا فِعْلٌ مِنْ اَفْعَالِ التَحْقِيقِ، نحو: عَلِمْتُ أَنْ زَيْدًا قَائِمٌ. و تَدْخُلُ على الفِعْلِ مُطْلَقًا. و يَلْزَمُهَا مَعَ الفِعْلِ المُتَصَرَّفِ غَيْرَ الشَرْطِ و الدُّعَاءِ حَرْفُ النَّفِى، نحو: عَلِمْتُ أَنْ لا تَقُومُ أَوِ السينُ، نحو: قوله تعالى: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونَ مِنْكُمْ مَرْضَى أَوْ سوف، نحو: عَلِمْتُ أَنْ سَوْفَ يَقُومُ زَيْدٌ. أوْ قد، نحو: عَلِمْتُ أَنْ قَدْ تَقُومُ و لَوْ كَانَ غَيْرَ مُتَصَرَّفٍ أوْ شَرْطًا أو دُعاءً لا يُحْتَاجُ إلى أحدِ هذه الحروفِ، نحو: قوله تعالى: و أَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ. و قوله تعالى: تَبَيَّنَتْ الجِنُّ أنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الغَيْبَ مَا لَبِثُوا في العَذَابِ المُهِينِ و قوله تعالى: و الخَامِسَةَ أَنْ غَضِبَ اللهُ عَلَيْهَا.

فَيَلْزَمُ lazım gəlir, (yəni أَنَّ yüngülləşdirildikdə), أَنْ يَكُونَ olması, قَبْلَهَا o أَنْ ‘i muhaffefeden əvvəl, فِعْلٌ bir fiil, مِنْ اَفْعَالِ التَحْقِيقِ təhqiq fiillərindən (yəni أَنْ ‘i muhaffefeden əvvəl bir fiil zikr olunursa, o fiilin təhqiqilik daşıyan mənası olmalıdır). Misal; عَلِمْتُ أَنْ زَيْدًا قَائِمٌ “Bildim ki Zeyd ayaqdadır” kimi. و تَدْخُلُ və daxil olur, yəni o أَنْ ‘i muhaffefe daxil olur, على الفِعْلِ مُطْلَقًا mütləq fiil üzərinə. و يَلْزَمُهَا ona, yəni أَنْ ‘i muhaffefeye lazım olur, مَعَ الفِعْلِ fiil ilə birlikdə, المُتَصَرَّفِ mutasarrıf olan bir fiil ilə birlikdə, غَيْرَ الشَرْطِ şartsız, şərt fiili olmayan və, و الدُّعَاءِ və dua fiili olmayan, (yəni şərt və dua fiili olmayan bir mutasarrıf fiil üzərinə daxil olan أَنْ ‘i muhaffefeye lazım olur; حَرْفُ النَّفِى nefy hərfi lazım olur (nefy hərfləri; إِنْ لَنْ لاَ مَا لَمَّا لَمْ kimi). Misal; عَلِمْتُ أَنْ لا تَقُومُ “Mütləq qalxmayacağını bildim” kimi. أَوِ السينُ və ya sin hərfi; Misal: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونَ مِنْكُمْ مَرْضَى “(Mütləq ki Allah-u Təala) sizdən xəstə olacaq olanları bildi” kimi, Müzzəmmil surəsi 20-ci ayə. أَوْ سوف və ya sevfe; Misal; عَلِمْتُ أَنْ سَوْفَ يَقُومُ زَيْدٌ “Mütləq ki Zeydin qalxacağını bildim” kimi. أوْ قد və ya qad, Misal: عَلِمْتُ أَنْ قَدْ تَقُومُ “Mütləq qalxacağını (sənin) bildim” kimi. و لَوْ كَانَ əgər olarsa, yəni أَنْ ‘i muhaffefenin daxil olduğu fiil; غَيْرَ مُتَصَرَّفٍ qeyri mutasarrıf olarsa, أوْ شَرْطًا və ya şərt fiili olarsa, أو دُعاءً və ya dua fiili olarsa, لا يُحْتَاجُ ehtiyac olmaz, إلى أحدِ bu hərflərdən hər hansı birinə (sevfe, qad, sin). و أَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ قوله تعالى: “Ümid edilir ki, əcəllərinin yaxınlaşmış olduğunu görürlər” kimi, Əraf surəsi 185-ci ayə. و قوله تعالى: تَبَيَّنَتْ الجِنُّ أنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الغَيْبَ مَا لَبِثُوا في العَذَابِ المُهِينِ “Cinlərə bəlli oldu ki, əgər cinlər qeybi bilsəydilər, rüsvay edən əzabda qalmazdılar” kimi, Səba surəsi 14-cü ayə. و قوله تعالى: و الخَامِسَةَ أَنْ غَضِبَ اللهُ عَلَيْهَا “Beşincidə də əgər o sadiqlərdən olsa, mütləq Allahın qəzəbi onun üzərinə olması (öz üzərinə olmasını istəməsi), ondan (o qadından) bu əzabı dəf edər” kimi, Nur surəsi 9-cu ayə. Xülasə: Rüçhan (zann-ı qalib) mənasını ifadə edən ظَنَّ və حَسِبَ kimi fiillər qətiyyətə yaxın olduqları üçün təhqiq fiillərindən sayılırlar. عَلِمْتُ أَنْ زَيْدٌ قَائِمٌ tərkibində; أَنْ sözü, أَنْ ‘i muhaffefedir. Bu أَنْ ‘i muhaffefenin ismi vacibən mahzuf zamir-i şandır. أَنْهُ şəklində təqdir olunur. زَيْدٌ sözü mübtədadır. قَائِمٌ sözü, زَيْدٌ sözünün xəbəridir. Mübtəda və xəbər birlikdə cümlə-i ismiyyə-i ixbariyyədir. Mübtəda və xəbər mahallen mərfudur və أَنْ ‘i muhaffefenin xəbəridir.

قَائِمٌ	زَيْدٌ	أَنْ	عَلِمْتُ
Xəbər	Mübtəda	أَنْ ‘i muhaffefe	Fiil + Fail
Cümlə-i ismiyyə-i ixbariyyə və mahallen mərfudur. Mübtəda və Xəbər, şan zamiri هُوَ ilə birlikdə cümlə-i ismiyyədir.		أَنْ ‘i muhaffefenin ismi vacibən mahzuf zamir-i şandır. Və o zamir أَنْهُ ləfzindəki هُوَ ‘dir.	عَلِمْتُ fiil-i mazi bina-i məlum nəfs-i mütəkəllim vahdə.

Bildim ki Zeyd ayaqdadır

Fiilə bənzəyən hərflərdən olan أَنَّ kəlməsi yüngülləşdirilib أَنْ şəklində tələffüz edildikdə, həm səslə, həm də mənaca أَنْ ‘i masdariyyə’yə oxşayır. Aralarındakı səslə oxşarlıq, müvazinə baxımından bərabər olmalarından irəli gəlir. Mənaca oxşarlıq isə hər ikisinin daxil olduqları cümləni məstərə təvil etmələrindəndir. أَنْ ‘i müxəffəfə, səslə və mənaca oxşadığı أَنْ ‘i masdariyyədən bu şəkildə ayrılır; أَنْ ‘i müxəffəfə, أَنَّ ‘i müşəddədə’nin istifadə edildiyi hər bir tərkibdə istifadə olunmur. أَنْ ‘i müxəffəfə, yalnız təhqiq və yəqin mənası üzərinə dəlalət edən: عَلِمَ Bilmək, تَيَقَّنَ Yəqin olmaq, اِعْتَقَدَ Qəti inanmaq kimi fiillərdən sonra və zann-ı qalib (rüçhan) mənasını ifadə edən حَسِبَ Zənn etmək və ظَنَّ kimi fiillərdən sonra zikr oluna bilər. أَنْ ‘i masdariyyə isə yalnız zann-ı qaib (rüçhan) mənasını ifadə edən fiillərdən sonra, şübhə mənasını ifadə edən رَجَا Ümid etmək, تَوَقَّعَ Narahat olmaq, شَكَّ Şübhə etmək kimi fiillərdən sonra və vəhm üzərinə dəlalət edən وَهِمَ Vəhm etmək, xəyal etmək və تَخَيَّلَ Xəyal etmək kimi fiillərdən sonra zikr oluna bilər.

1. Yəqin mənası üzərinə dəlalət edən fiillər (عَلِمَ kimi); Bir şeyin yüz faiz baş verməsi üzərinə dəlalət edir.
2. Zann-ı qalib (rüçhan) üzərinə dəlalət edən fiillər (حَسِبَ kimi); Bir şeyin ən azı yüzdə əlli bir baş verməsinin güclə ehtimal olunduğuna dəlalət edir.

3. Şübhə üzərinə dəlalət edən fiillər (رَجَا kimi); Bir şeyin yüzdə əlli baş verməsi və yüzdə əlli baş verməməsi üzərinə dəlalət edir.

4. Vəhm üzərinə dəlalət edən fiillər (وَهِمَ kimi); Bir şeyin ən azı yüzdə bir, ən çox yüzdə qırx doqquz baş verməsi üzərinə dəlalət edir.

Yəqin mənasını ifadə edən fiillərdən sonra yalnız أَنْ ‘i müxəffəfə zikr oluna bilər. Misal; عَلِمْتُ أَنْ زَيْدٌ قَائِمٌ burada عَلِمَ fiili yəqin üzərinə dəlalət etdiyindən, ondan sonra أَنْ ‘i müxəffəfə zikr olunub.

Zann-ı qalib (rüçhan) üzərinə dəlalət edən fiillərdən sonra həm أَنْ ‘i müxəffəfə, həm də أَنْ ‘i masdariyyə zikr oluna bilər. Misal; حَسِبْتُ أَنْ زَيْدٌ قَائِمٌ “Zeydin ayaqda olduğunu zənn etdim” və ya حَسِبْتُ أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ “Zeydin ayağa qalxacağını zənn etdim”. Şübhə və vəhm üzərinə dəlalət edən fiillərdən sonra isə yalnız أَنْ ‘i masdariyyə zikr oluna bilər. Misal; رَجَوْتُ أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ “Zeydin ayağa qalxacağını ümid etdim” və ya وَهِمْتُ أَنْ يَقُومَ زَيْدٌ “Zeydin ayağa qalxacağını xəyal etdim”. عَلِمْتُ أَنْ لا تَقُومُ tərkibində; لا تَقُومُ cümləsi, أَنْ ‘i müxəffəfə’nin xəbəridir. أَنْ ‘i müxəffəfə’nin ismi mahzuf zamiri şandır (هو). Bu şan zamiri və لا تَقُومُ sözü birlikdə cümlə-i ismiyyə-i ixbariyyədir.

عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى tərkibində; أَنْ kəlməsi, fiili muzariyi nasb edən edatlardan أَنْ ‘i masdariyyə deyil, أَنْ ‘i müxəffəfədir. Çünki ondan əvvəl, yəqin mənası üzərinə dəlalət edən fiillərdən عَلِمَ kimi bir fiil var. Bu أَنْ ‘i müxəffəfə’nin ismi vucuben mahzuf bir zamir-i şan olub أَنْهُ şəklində təqdir edilir. سَيَكُونُ nakıs fiillərdən biridir. سين hərfi gələcəyə aid edən edatdır. يَكُونُ isə fiili muzariyyədir, məhəllən mensubdur. مِنْكُمْ cər və məcrur olaraq zarfı müstəqardır. سَيَكُونُ fiilinin qabaqcadan xəbəri olur. مَرْضَى sözü مَرِيضٌ sözünün cəmidir və سَيَكُونُ fiilinin sonrakı ismi olaraq məhəllən mərfudur. أَنْ ‘i müxəffəfə, mutasarrıf olmayan bir fiil üzərinə, şərt fiili üzərinə və dua fiili üzərinə dəlalət edən bir fiil üzərinə daxil olarsa; o fiillər üzərinə bu hərflərdən (nəfi, tenfis və qad) hər hansı birinin daxil olmasına ehtiyac yoxdur.

Mətnin Ümumi Mənası; Məftuh əlif nun maddəsi (أَنَّ) yüngülləşdirilir və أَنْ ‘i müxəffəfə olur və vucuben mükəddər şan zamirində əməl edir. Əlif nun maddəsi (أَنَّ) yüngülləşdirildikdə, أَنْ ‘i müxəffəfə’dən əvvəl təhqiq fiillərindən bir fiil olması lazımdır. Misal; عَلِمْتُ أَنْ زَيْدٌ قَائِمٌ kimi. Əlif nun maddəsi (أَنَّ) yüngülləşdirildikdə, أَنْ ‘i müxəffəfə, mütləq fiil üzərinə daxil olur. O halda أَنْ ‘i müxəffəfə’yə şərt fiili və dua fiili olmayan mutasarrıf fiil ilə birlikdə “nəfi” hərfi lazımdır; Misal: عَلِمْتُ أَنْ لا تَقُومُ kimi. Və ya tenfis hərflərindən “sin” hərfi lazımdır; Misal: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى kimi. Və ya tenfis hərflərindən “sevfe” hərfi lazımdır; Misal: عَلِمْتُ أَنْ سَوْفَ يَقُومُ زَيْدٌ kimi. Və ya qad kimi; Misal: عَلِمْتُ أَنْ قَدْ تَقُومُ kimi. Əgər أَنْ ‘i müxəffəfə’nin daxil olduğu fiil, qeyri-mutasarrıf şərt və dua fiili olarsa, bu qeyd olunan hərflərə (nəfi, tenfis, qad) ehtiyac yoxdur; Misal: و أَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ kimi. Və تَبَيَّنَتْ الجِنُّ أنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الغَيْبَ مَا لَبِثُوا في العَذَابِ المُهِينِ kimi. Və و الخَامِسَةَ أَنْ غَضِبَ اللهُ عَلَيْهَا kimi.

Ümumi Xülasə

أَنْ ‘i müxəffəfə’ni səslə və mənaca oxşadığı أَنْ ‘i masdariyyədən ayırmaq üçün ondan əvvəl təhqiq və ya rüçhan fiili zikr olunduğu kimi, yenə baxılır; أَنْ ‘i müxəffəfə, أَنْ ‘i masdariyyənin daxil olmadığı bir cümlə üzərinə daxil olmuşsa, أَنْ ‘i müxəffəfə’ni أَنْ ‘i masdariyyədən ayırmaq üçün başqa bir əlamətə ehtiyac yoxdur. Yəni أَنْ ‘i müxəffəfə’nin isim cümləsi üzərinə, qeyri-mutasarrıf bir fiil və ya şərt fiili və ya dua fiili cümləsi üzərinə daxil olması halında, أَنْ ‘i müxəffəfə’ni أَنْ ‘i masdariyyədən ayırmaq üçün başqa bir əlamətə ehtiyac yoxdur. أَنْ ‘i müxəffəfə, أَنْ ‘i masdariyyənin daxil ola biləcəyi bir cümləyə daxil olmuşsa, أَنْ ‘i müxəffəfə’ni أَنْ ‘i masdariyyədən ayırmaq üçün mutasarrıf fiil ilə birlikdə; nəfi hərfləri olan إِنْ və لَنْ və لَمَّا və لَمْ və لا və ما hərflərindən biri və ya, tenfis hərflərindən olan سِينْ və ya سَوْفَ hərflərindən biri və ya قَدْ hərfinin zikr olunması lazımdır. Çünki أَنْ ‘i masdariyyə ilə daxil olduğu fiil arasında bu hərflər zikr oluna bilməz. Bu hərflərdən لا النافية la-ı nafiye istisnadır. Çünki la-ı nafiye, أَنْ ‘i masdariyyə ilə daxil olduğu fiil arasında zikr oluna bilər. Buna görə, özü ilə daxil olduğu fiil arasına la-ı nafiye zikr olunmuş olan أَنْ kəlməsi; təhqiq fiilindən sonra zikr olunmuşsa mütləq أَنْ ‘i müxəffəfə’dir. Lakin belə bir أَنْ kəlməsindən əvvəl rüçhan mənasını ifadə edən bir fiil zikr olunmuşsa bu أَنْ kəlməsinin; أَنْ ‘i müxəffəfə olması da, أَنْ ‘i masdariyyə olması da caizdir. Misal; و حَسِبُوا أَلّا تَكُونَ فِتْنَةٌ “Və elə sandılar ki (etdikləri şeylər) onlara bəla olmayacaq..” Maidə surəsi 71-ci ayə. Burada أَلّا تَكونَ tərkibində, أَنْ + لا birləşməsində, Əgər أَنْ kəlməsi أَنْ ‘i müxəffəfə kimi düşünülürsə أَلّا تَكونُ oxunur. Əgər أَنْ kəlməsi أَنْ ‘i masdariyyə kimi düşünülürsə أَلّا تَكونَ şəklində nasb şəklində oxunur.