İn-i Mühəffəfə

وَ تُخَفَّفُ الْمَكْسُورَةُ فَيَلْزَمُ اللَّامُ فِي خَبَرِهَا وَ يَجُوزُ اِلْغَائُهَا وَ دُخُولُهَا عَلَى فِعْلٍ مِنْ أَفْعَالِ الْمُبْتَدَأِ وَ الْخَبَرِ، نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَ إِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَيةً وَ إِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الكَاذِبِينَ

و تُخَفَّفُ və yüngülləşdirilir, المكسورَةُ məksur olan elif nun maddəsi (yəni إِنَّ ədatı yüngülləşdirildikdə, nun hərfinin şiddəsi düşür və إِنْ halını alır). فَيَلْزَمُ bu halda vacib olur; اللام lam hərfi vacib olur (lam-ı ibtidaiyye hərfi vacib olur), في خبرِها onun (إِنْ ‘i muhaffefənin xəbəri) xəbərində. Qeyd: Lam-ı ibtidanın daxil olduğu xəbər, إِنْ ‘i muhaffefənin öz xəbəri də ola bilər. و يجوز və caizdir, اِلْغَائُهَا onun (إِنَّ ‘nin əməlini, yəni təhqiq mənasını ləğv etmək, lakin felə olan mənəvi oxşarlığı səbəbindən əməl də etdirilə bilər, mənada münasibət mümkündür) ləğv edilməsi, و دُخُولها və onun (إِنْ ‘i muhaffefənin) daxil olması, على فعلٍ fel üzərinə, من أفعال المبتدأ mübtəda üzərinə daxil olan fellerdən olan bir fel üzərinə. نحو؛ قوله تعالى Allah-u Təalanın bu sözü; و إِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَيةً “əlbəttə böyük oldu” Bəqərə surəsi 143-cü ayə (Kəbanın qiblə olması ilə bağlı ayə). و إِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الكَاذِبِينَ və “Biz, əlbəttə səni yalançılardan hesab edirik” Şura surəsi 186-cı ayə.

Mətnin Ümumi Mənası; Məksur olan elif nun maddəsi (إِنَّ) yüngülləşdirilir. Yüngülləşdirilmiş elif nun maddəsinin (إِنْ) xəbərinə lam-ı ibtidaiyye vacib olur. Və yüngülləşdirilmiş elif nun maddəsinin, yüngülləşdirmədən əvvəlki halda isim və xəbəri üzərinə olan təsiri ləğv edilir (artıq إِنَّ mənası əməlindən ləğv edilir). Və yüngülləşdirilmiş elif nun maddəsinin, mübtəda olan fellerdən bir fel üzərinə daxil edilməsi də caizdir. Məksur olan elif nun maddəsi; إِنَّ ‘dir. Bu إِنَّ ‘dən, məftuh olan nun hərfi hazf edilir. إِ + نْ + نَ bu 3 hərf məksur elif nun maddəsini təşkil edir. Hurufun müşebbehetün bilfiillerdən olaraq, ismini nəsb və xəbərini raf edir və təhqiq mənasındadır. Burada məftuh olan nun ağır gəlib düşür və geriyə yüngülləşdirilmiş إِنْ ‘i muhaffefe meydana çıxır. Bu əməliyyatdan sonra mənada bir sıra dəyişikliklər qaçılmazdır. إِنَّ və إِنْ ‘i muhaffefeni müqayisə etsək; إِنْ ‘i muhaffefe, mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan qəlb fellerinin (zan kimi, hiss kimi feller) üzərinə daxil olur. İN ‘i muhaffefeni izləyən ləfizdən sonra bir lam-ı ibtidaiyye vacib olur. Görüldü

ğü kimi, təhqiq mənasında olan إِنَّ ədatı, təhfif ediləndə bu kimi xüsusiyyətlərə sahib olur. İNNƏ ədatını xatırlamaq üçün, 2 isimdə amillər sekmesindən, ismini nəsb, xəbərini rəf edən ədatlar bölməsinə baxa bilərsiniz. Bununla yanaşı, elif nun maddəsinin vacibən kəsralı olduğu yerləri göstərən sekməyə də nəzər sala bilərsiniz. Məqsədimiz mövzunu inteqrasiyalı şəkildə möhkəmlətmək və bəzi məsələləri görməkdir. Çünki Quran oxuyub ibarə həll edəcək dostlarımızın bu mövzular üzərində daim aktual olması lazımdır. Xülasə: Şəddəli إِنَّ ‘dən, təhfif olunan إِنْ kəlməsi; amildən ləğv edilib, özünün إِنْ ‘i müxəffəfə olduğunu göstərən bir dəlil olmadıqda, إِنْ ‘i müxəffəfəni إِنْ ‘i nəfiyədən ayırmaq üçün إِنْ ‘i müxəffəfəni izləyən ifadədən sonra bir lam-ı ibtidaiyyənin qeyd olunması lazımdır. Bu lam-ı ibtidaiyyəyə, lam-ı farika (yəni إِنْ ‘i müxəffəfəni إِنْ ‘i nəfiyədən ayıran lam) adı verilir. Kafiyənin musannıfı İbn Hacibə görə: İNN ‘i müxəffəfədən sonra bütün hallarda lam-ı ibtidaiyyənin qeyd olunması lazımdır. Yəni İNN ‘i müxəffəfə amil olsa da, amildən ləğv edilsə də, İNN ‘i nəfi ilə qarışıq olsa da, olmasa da, İNN ‘i müxəffəfədən sonra lam-ı ibtidaiyyə qeyd olunur. İNN ‘i müxəffəfə əksər hallarda amildən ləğv edilir. Bəzən də amil olur. Amildən ləğv olunan İNN ‘i müxəffəfə cümlə-i ismiyyə üzərinə də daxil ola bilər, fiil üzərinə də daxil ola bilər. Lakin amildən ləğv olunan İNN ‘i müxəffəfə Basrilərə görə hər fiil üzərinə daxil olmaz. Yalnız mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan fiillərə daxil ola bilər. Amildən ləğv olunan İNN ‘i müxəffəfəyə misal; و إِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَيةً "(Qiblənin çevrilməsi) əlbəttə böyük (çətin bir iş) oldu" Bu ayə-i cəlilədəki إِنْ kəlməsi amildən ləğv olunan İNN ‘i müxəffəfədir. Mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan fiillərdən كَانَتْ naqis fiili üzərinə daxil olmuşdur. لَكَبِيرَيةً ifadəsindəki lam, lam-ı farika, yəni İNN ‘i müxəffəfəni İNN ‘i nəfiyədən ayıran lam-ı ibtidaiyyədir. كَبِيرَيةً ifadəsi كَانَتْ fiilinin xəbəridir. Göründüyü kimi, İNN ‘i müxəffəfə, mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan fiillərin üzərinə daxil oldu. Amildən ləğv olunan İNN ‘i müxəffəfəyə 2-ci misal; و إِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الكَاذِبِينَ "Biz sənin mütləq yalançılardan olduğunu zənn edirik" ayə-i cəliləsində; إِنْ kəlməsi amildən ləğv olunan İNN ‘i müxəffəfədir. Mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan fiillərdən نَظُنُّ qəlb fiili üzərinə daxil olmuşdur. نَظُنُّكَ tərkibindəki كَ zamiri نَظُنُّ fiilinin 1-ci məfuludur. لَمِنَ الكَاذِبِينَ ifadəsindəki lam, lam-ı farika, yəni İNN ‘i müxəffəfəni İNN ‘i nəfiyədən ayıran lam-ı ibtidaiyyədir. مِنَ الكَاذِبِينَ ifadəsi zərfi müstəqardır. نَظُنُّ fiilinin 2-ci məfulu olaraq məhəllən mənsubdur.