Əlif-Nun Maddəsinin Vacibən Fəthələndiyi Yerlər

فُتِحَتْ فَاعِلَةً، نَحْوُ: بَلَغَنِى أَنَّكَ قَائِمٌ. مَفْعُولَةً، نَحْوُ: عَلِمْتُ أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ. مُبْتَدَأَةً؛ نَحْوُ: عِنْدِى أَنَّكَ قَائِمٌ. وَ مُضَافًا إِلَيْهًا؛ نَحْوُ: إِجْلِسْ حَيْثُ أَنَّ زَيْدًا جَالِسٌ. وَ بْعْدَ لَوْ؛ لِأَنَّهُ فَاعِلٌ، نَحْوُ: لَوْ أَنَّكَ قَائِمٌ لَكَانَ كَذَا أَيْ لَوْ ثَبَتَ قِيَامُكَ. وَ بَعْدَ لَوْلاَ، لِأَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، نَحْوُ: لَوْلاَ أَنَّكَ ذَاهِبٌ، لَكَانَ كَذَا. أَيْ لَوْلاَ ذَِهَابُكَ مَوْجُودٌ. وَ بَعْدَ مَا الْمَصْدَرِيَّةِ التَّوْقِيتِيَّةِ، لِأَنَّهُ فَاعِلٌ لِإِخْتِصَاصِ مَا الْمَصْدَرِيَّةِ بِالْفِعْلِ. نَحْوُ: إِجْلِسْ مَا أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ. أَيْ مَا ثَبَتَ أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ بِمَعْنَى مُدَّةِ ثُبُوتِ قِيَامِ زيدٍ. وَ بَعْدَ حُرُوفِ الْجَرِّ، نَحْوُ: عَجِبْتُ مِنْ أَئَّكَ قَائِمٌ. وَ بَعْدَ حَتَّى الْعَاطِفَةِ لِلْمُفْرَدِ، نَحْوُ: عَرَفْتُ أُمُورَكَ حَتَّى أَنَّكَ صَالِحٌ. وَ بَعْدَ مُذْ وَ مُنْذُ، نَحْوُ: مَا رَأَيْتُهُ مُذْ أَنَّكَ قَائِمٌ.

1. Fəil Olduğu Zaman; بَلَغَنِى mənə çatdı, أَنَّكَ قَائِمٌ sənin ayaqda olmağın (Sənin ayaqda olmağın mənə çatdı – xəbəri gəldi –). Əlif nun maddəsi, ismi (misala görə ك zamiri) və xəbəri (misala görə قَائِمٌ felini) ilə birlikdə məstərə təvil ediləndə (yəni misala görə sənin ayaqda olmağın, olmağın mənası baxımından məstər mənası ortaya çıxanda), nasb edən ədədin (əlif nun maddəsinin) fətalanması vacibdir. Bu tərkibdəki أَنَّكَ قَائِم ifadəsi قِيَامُكَ şəklində məstərlə müəvvəl olub بَلَغَ felinin fəilidir. Buna görə başında olan əlif nun maddəsi fətalanıb. Bir misal; Casiye surəsinin 32-ci ayəsində; وَ إِذَا قِيلَ إِنَّ وَعَدَ اللهِ حَقٌّ [kafirlər üçün] Mühakkak ki Allahın vədi haqdır deyiləndə... Bu ayədə əlif nun maddəsi kəsralıdır. Əgər əlif nun maddəsi ismi (ayəyə görə وَعَدَ اللهِ) və xəbəri (ayəyə görə حَقٌّ) ilə birlikdə قَوْلْ (bir söz, ifadə) maddəsinin naib-i fəili kimi vücuda gəlirsə, o halda kəsralanması vacibdir. Əlif nun maddəsinin, ismi və xəbəri ilə naib-i fəil mövqeyində olmasına misal; عُلِمَ أّنَّ زَيْدًا قَائِمٌ (Zeydin ayaqda olmağı bilindi).

2. Məf'ul Olduğu Zaman; عَلِمْتُ أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ (Bildim ki, mütləq Zeyd ayaqdadır). Bu tərkibdə أَنَّ زَيْدًا قَائِم ifadəsi قِيَامُ زَيْدٍ şəklində məstərlə müəvvəl olub عَلِمَ felinin məf'uludur. Buna görə əlif nun maddəsi fətalanıb.

3. Mübtəda Olduğu Zaman; عِنْدِى أَنَّكَ قَائِمٌ (Sənin ayaqda olmağın mənim yanımda mövcuddur). Əlif nun maddəsi, ismi və xəbəri ilə birlikdə məstərə təvil edilərək mübtəda olursa, belə bir mübtədanın muəxərr olması, xəbərinin də müqəddəm olması lazımdır. عِنْدِى أَنَّكَ قَائِم tərkibindəki أَنَّكَ قَائِم ifadəsi قِيَامُكَ şəklində məstərin təvilində olan muəxərr bir mübtədadır. Mahallen mərfudur. Ya-i mütəkəllimə izafə olunan عِنْدَ ifadəsi vacibən hazf edilmiş mütəəlləqinin yerinə keçirilmiş bir zarf-ı müstəqardır. Muəxərr mübtədanın müqəddəm xəbəridir. Əfal-i ammə olan كَانَ kimi bir fildir.

4. Müzafun İleyh Olduğu Zaman; إِجْلِسْ حَيْثُ أَنَّ زَيْدًا جَالِسٌ (Zeydin oturduğu yerdə otur). Bu tərkibdə أَنَّ زَيْدًا جَالِسٌ ifadəsi جُلُوسُ زَيْدٍ şəklində məstərlə müəvvəl olub müzaf olan حَيْثُ sözünün müzafun ileyhi olur. Mahallen məcrurdur. Bu şəkildə əlif nun maddəsinin ismi və xəbəri müzafun ileyh mövqeyində olunca, əlif nun maddəsi fətalanır.

5. لَوْ (əgər ki) Kəlməsindən Sonra; لَو kəlməsini izləyən əlif nun maddəsinin fətalanması vacibdir. Niyə vacibdir? لأنه çünki o (yəni لَو kəlməsindən sonra vücuda gələn ifadə), fəildir. Yəni məhzuf bir felin fəilidir. Çünki şərt kəlmələrindən olan لَو kəlməsi ya zahirdə, ya da təqdirdə ancaq fel üzərinə daxil olur. Özündən sonra bir fel zikr edilməyibsə, təqdir edilir. لَوْ أَنَّكَ قَائِمٌ لكان كذا (Əgər ayaqda olsaydın, əlbəttə belə olardı). Bu tərkibdəki أَنَّكَ قَائِمٌ ifadəsi məstərlə müəvvəldir. Söhbət olunan misalda məh...

zuf fel وَقَعَ, ثَبَتَ kimi bir felidir. أي yəni bu məhzuf felin təqdiri və elif nun maddəsinin ismi və xəbəri ilə birlikdə məstərə təvili belədir; لو ثبت قيامك “Əgər sənin ayaqda olmağın (qiyamın) sabit olsaydı” şəklindədir. Qeyd olunan misalda fel məhzufdur. 6. لَوْلَا Kəlməsindən Sonra; lola kəlməsini izləyən elif nun maddəsinin fethalanması vacibdir. Niyə vacibdir? لأنه Çünki o (yəni لولا kəlməsindən sonrakı ifadə), مبتدأ mübtəda olur. لولا أَنَّكَ ذَاهِبٌ لكان كذا (Əgər sənin getməyin olmasaydı, əlbəttə bu olardı). Bu tərkibdəki أَنَّكَ ذَاهِبٌ ifadəsi məstərlə müəvvəldir və mübtədadır. Bu mübtədanın xəbəri vacibən hazf edilmiş, موجود kimi bir fel olur. أي yəni; elif nun maddəsinin ismi və xəbəri ilə birlikdə məstərə təvili لولا ذهابك موجود “Əgər sənin getməyin mövcud olmasaydı” şəklindədir. 7. Ma-i Masdariyye-i Tevkıtiyye (Vaxtlandırmaya aid ما المصدرية)’dən Sonra; ما المصدرية التوقيتية-ni izləyən elif nun maddəsinin fethalanması vacibdir. لأنه çünki o (ma-i masdariyye-i tevkıtiyyədən sonrakı ifadə), فاعل faildir, İxtisas olduğu üçün faildir. ما المصدرية ma-i masdariyyəyə aid olduğu üçün, بالفعل felə. Nəticə: Ma-i masdariyyədən sonra gələn ifadə fel olur, çünki ma-i masdariyye felə aiddir. Qeyd olunan məsələyə misal; إِجْلِسْ ما أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ (Otur, [elə otur ki] Zeydin ayaqda olduğu müddətcə). Bu tərkibdəki أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ ifadəsi məstərlə müəvvəldir. Məhzuz ثَبَتَ feli, faili ilə birlikdə ma-i masdariyyənin sılasıdır. ما kəlməsi sılası ilə birlikdə məstərlə müəvvəldir. Zaman üzərinə dəlalət edən مُدَّةَ ifadəsinin təqdiri isə إِجْلِسْ felinin zarfıdır. Mahallen mensubdur. أي yəni, məhzuf fel belə təqdir edilir; ما ثبت أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ “Zeydin ayaqda sabit olması” Burada məhzuf مُدَّةْ ifadəsi zikr ediləndə: إِجْلِسْ مُدَّةَ ما ثَبَتَ أَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ “Zeydin ayaqda sabit olduğu müddət qədər otur” şəklində olur. Bu isə بمعنى mənasındadır, مُدَّةِ ثبوتِ قيامِ زيدٍ “Zeydin ayaqda olma müddəti” mənasındadır. 8. Harf-i Cerrlərdən Sonra; عَجِبْتُ مِنْ أَنَّكَ قَائِمٌ (Sənin ayaqda olmağın xoşuma gəldi). Harf-i cərdən sonra gələn elif nun maddəsi fethalanır. عَجِبْتُ ifadəsində olan عَجِبَ fel-i mazi olur. Lafzen sükun üzərinə, təqdirən fetha üzərinə məbnidir. İrabdan məhalli yoxdur. ت merfu zamirdir, felin failidir. عَجِبَ feli, faili ilə birlikdə cümlə-i feliye-i maziye-i ihbariyyədir. ك kəlməsi zamir-i mensub-u muttasıldır. Fetha üzərinə məbnidir. Mahallen mensubdur. أَنَّ kəlməsinin ismidir. قَائِمٌ kəlməsi lafzi bir zamme ilə merfudur. أَنَّ kəlməsinin xəbəridir. ك kəlməsi, قَائِمٌ kəlməsi ilə birlikdə isim cümləsidir. İrabdan məhalli yoxdur. Bu cümlə أَنَّ kəlməsinin sılasıdır. Yəni أَنَّ kəlməsinin məstərə təvil etdiyi bir cümlədir. أَنَّ kəlməsi, ismi (ك zamiri) və xəbəri (قَائِمٌ kəlməsi) ilə birlikdə məstərlə müəvvəldir. Mahallen mecrurdur. مِنْ harf-i cərinin cər etdiyi müəvvəl bir isimdir. Car və mecrur (من + أَنَّكَ قَائِمٌ), عَجِبَ felinə mütəalliqdir. مِنْ harf-i cərinin mecruru olan أَنَّكَ قَائِمٌ ifadəsi, عَجِبَ felinin mefulün bih qeyri sarihi olması səbəbindən mahallen mensubdur. 9. Müfred Bir İfadəni Atfedici حتى-dan (حَتَّى العَاطِفَةُ للمفردِ) Sonra; عَرَفْتُ أُموركَ حتى أَنَّكَ صالح (Sənin işlərini bildim, hətta salih olduğunu da..). hatta-i atıfa, yalnız müfredi müfred üzərinə atfedir. Cümləni cümlə üzərinə atfetməz. حتى kəlməsindən sonra bir cümlə zikr edilərsə bu حتى kəlməsi hatta-i ibtidaiyə olur. Bu tərkibin məstərə təvili belədir; عَرَفْتُ أُمُورَكَ حتى صَلَاحَكَ “Sənin işlərini də salih olmağını da bildim” 10. مذ və منذ-dan Sonra; ما رَأَيْتُهُ مذ أَنَّكَ قَائِمٌ (Sən ayaqda olduğun müddətcə onu görmədim). Harfi cər olan مذ və منذ kəlmələrindən sonra vaki olan أَنَّ kəlməsi sılası ilə birlikdə zaman üzərinə dəlalət edən və mükəddər olan bir ifadənin (زمن) muzafun ileyhi olur. مذ və منذ kəlmələrindən sonra elif nun maddəsi həm kesralı həm də fethalı ola bilər.