Əlif-Nun Maddəsinin Vacibən Kəsrələndiyi Yerlər

قَكُسِرَتْ فِي الْإِبْتِدَاءِ، نَحْوُ؛ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ. وَ فِي الصِّلَةِ، نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَ آتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ (قصاص سوره‌سى ٧٦. آيتى). وَ فِي الْجَوَابِ الْقَسَمِ، نَحْوُ؛ وَاللهِ إِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ. وَ فِي الْخَبَرِ عَنِ اسْمِ عَيْنٍ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ إِنَّهُ قَائِمٌ. وَ فِي جُمْلَةٍ دَخَلَتْ عَلَى خَبَرِهَا لاَمُ الْإِبْتِدَاءِ، نَحْوُ؛ عَلِمْتُ إِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ. وَ بَعْدَ الْقَوْلِ الْعَرِيِّ عَنِ الظَّنِّ، نَحْوُ؛ قُلْ إِنَّ اللهَ وَاحِدٌ. وَ بَعْدَ حَتَّى الْإِبْتِدَائِيَّةِ، نَحْوُ؛ اَتَقُولُ ذَلِكَ حَتَّى إِنَّ زَيْدًا يَقُولُهُ. وَ بَعْدَ حُرُوفِ التَّصْدِيقِ، نَحْوُ؛ نَعَمْ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ. وَ بَعْدَ حُرُوفِ الْاِفْتِتَاحِ، نَحْوُ؛ اَلآ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ. وَ بَعْدَ وَاوِ الْحَالِ، نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَ إِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤمِنِينَ لَكَارِهُونَ.

1. Cümlənin Başında; Elif nun maddəsinin danışığın əvvəlində kəsrələnməsinə misal; اِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ (şübhəsiz ki Zeyd ayaqdadır.)

2. Sılada; Sılanın baş tərəfində mövcud olması səbəbindən elif nun maddəsinin vacibən kəsrələnməsinə misal; قوله تعالى: وَ آتَيْنَاهُ من الكُنُوزِ ما اِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ (Qisas surəsi 76-cı ayə). Allah-Təalanın bu kəlamı: Biz Ona xəzinələrdən verdik, o xəzinələr ki, şübhəsiz ki, onların açarları qüvvət sahibi bir dəstəyə ağır gəlir (daşımaq). (Qisas surəsi 76-cı ayə). آتَيْنَا sözü fel, fail və mefuldan ibarət olan fel cümləsidir. İrab baxımından yeri yoxdur. Bu bir ibtidaiyyə cümləsidir. من الكُنُوزِ tərkibi car-mecrurdan ibarət olan müstəkar zərfdir. Vacibən hazf olunan كَائِنًا ism-i failinə mütəalliqdir (əlaqəlidir). Bu müstəkar zərf mahallən mensubdur. أَتَى felinin 2-ci mefulu olan ما mohsulə haldır və ما-dan iradə olunan mənanı bəyan edir. ما sözü ism-i mohsuldur. Mahallən mensubdur, آتَيْنَا sözünün 2-ci mefuludur. اِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالعُصْبَةِ tərkibində olan اِنَّ sözü ismini nasb, xəbərini raf edən hərflərdəndir. Lafzən fatha üzərində mebnidir, irabdan yeri yoxdur. مَفَاتِحَ sözü lafzi bir fatha ilə mensubdur (qeyri-munsarif – مَفَاعِلَ kalıbı). هُ sözü muttasıl mecrur zamirlərdəndir, mahallən mecrurdur, مَفَاتِحْ sözünün muzafun ileyidir. لَتَنُوءُ və ya لَتَنُوأُ tərkibindəki lam hərfi, اِنَّ nin xəbəri üzərinə daxil olan lam-ı ibtidaiyyədir. Lafzən fatha üzərində mebnidir, irabdan yeri yoxdur. تَنُوأُ sözü fel-i muzari bina-i məlum müfred müənnəs qaibə sigasındandır. Lafzi bir zamme ilə merfudur. Faili altında cavazen müstetir olan هى zamiridir. Bu هى zamiri مَفَاتِحْ sözünə racidir (qayıdır). بِالعُصْبَةِ tərkibindəki باء hərfi cerdir. Lafzən kəsrə üzərində mebnidir. İrabdan yeri yoxdur. العُصْبَةِ sözü lafzi bir kəsrə ilə mecrurdur. باء hərfi cərin cər etdiyi açıq bir isimdir. Hərf-i cər mecruru ilə birlikdə تَنُوأُ felinə mütəalliqdir. العُصْبَةِ sözü تَنُوأُ felinin mefulün bih qeyri sarih olması baxımından mahallən mensubdur. اِنَّ sözü ismi və xəbəri ilə birlikdə ismiyyə xəbər cümləsidir. Bu cümlə ما sözünün sılasıdır. Elif nun maddəsi sılalı cümlənin baş tərəfində zikr olunduğu üçün özündə olan həmzə vacibən kəsrələnmişdir.

3. Kasemin Cavabında; Kasemin cavabının baş tərəfində olması səbəbindən vacibən kəsrələnən elif nun maddəsinin olduğu tərkibin misalı; واللهِ اِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ (Allaha and olsun, şübhəsiz ki Zeyd ayaqdadır).

4. Eyni İsimdəki Xəbərdə; Yəni özü ilə qaim olan bir şəxs üzərinə dəlalət edən isimdən xəbər verilən bir sözün baş tərəfindəki elif nun maddəsinin k...

esrelenməsi vacibdir. زَيْدٌ اِنَّهُ قَائِمٌ Zeyd, həqiqətən o (yəni Zeyd) ayaqdadır. Bu tərkibdə olan زَيْدْ sözü mübtədadır və ism-i ayn’dır. Yəni özü ilə ayaqda olan şəxsə işarə edən bir addır. اِنَّهُ قَائِمٌ cümləsi isə bu زَيْدْ sözünün xəbəridir. İsm-i aynın xəbəri olduğu üçün baş tərəfindəki elif nun maddəsinin esre ilə oxunması vacibdir. 5. Xəbərinə Lam ul-İbtida daxil olan cümlədə; Xəbəri üzərinə (اِنَّ nin) lam-ı ibtida daxil olması səbəbilə elif nun maddəsinin mütləq esre ilə oxunmasının misalı; عَلِمْتُ اِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ (Bildim, həqiqətən Zeyd əlbəttə ayaqdadır). Bu tərkibdə اِنَّ nin xəbəri olan قَائِمٌ sözünə lam-ı ibtida daxil olduğu üçün mütləq esre ilə oxunur. Əgər قَائِمٌ sözünə lam-ı ibtida birləşməsəydi, elif nun maddəsi fətah ilə oxunardı; عَلِمْتُ اَنَّ زَيْدًا قَائِمٌ (Zeydin ayaqda olmasını bildim). 6. Zandan Ari Olan Sözdən Sonra; Zan (güman etmək) mənasını ifadə etməyən bir قول sözünün və ya bu قول maddəsindən alınan hər hansı bir sözün məqulu (məfulu) olaraq baş tərəfindəki elif nun maddəsinin mütləq esre ilə oxunması vacibdir. Zan mənasındakı قول sözündən sonra olan elif nun maddəsi isə esre ilə oxunmaz, fətah ilə oxunur. Çünki zan mənasını ifadə edən قول maddəsi qəlb fiillərindəndir. Qəlb fiillərinin məfulu üzərinə daxil olan elif nun maddəsi fətah ilə oxunur. قُلْ اِنَّ اللهَ وَاحِدٌ De ki, həqiqətən Allah təkdir. 7. Hatta-i İbtidaiyyədən Sonra; حتى الابتدائية cümlə-i ibtidaiyyə üzərinə daxil olur. Bu səbəbdən sonra gələn elif nun maddəsinin esre ilə oxunması vacibdir. Lakin atıf hərfi olan حتى ilə cər hərfi olan حتى-dan sonra olan elif nun maddəsinin fətah ilə oxunması vacibdir. Çünki atıf olan حتى yalnız müfrəd (cümlə olmayan söz) üzərinə atf edir. Cümləni cümlə üzərinə atf etməz. Cər hərfi olan حتى isə yalnız açıq bir isim və ya açıq isimlə təvil olunan bir ismə daxil olur. اَتَقُولُ ذَلِكَ حتى اَنَّ زَيْدًا يَقُولُهُ (Sən bunu deyirsən? Hətta Zeyd də onu deyir). Bu tərkibdəki حتى cər hərfi ola bilməz. Çünki cər hərfi olan حتى məqsəd (qəhrə) mənasını ifadə edir. Bu tərkibdəki حتى-da məqsəd mənası yoxdur. Bu tərkibdəki حتى atıf da ola bilməz. Əgər bu حتى sözü atıf hərfi qəbul edilsəydi, elif nun maddəsi fətah ilə oxunub, sonra gələn söz məstərə təvil edilərdi. Bu tərkibin məstərə təvili isə كَوْنُ زَيْدٍ يَقُولُهُ şəklində olardı. Məstərə təvil olunan bu sözün matufun aleyhi ola biləcək hər hansı bir söz tərkibdə yoxdur. Deməli, bu tərkibdəki حتى sözü nə atıf, nə də cər hərfidir. حتى ibtidaiyyədir. Buna görə də sonra gələn elif nun maddəsi mütləq esre ilə oxunur. 8. Tasdik Hərflərindən Sonra; Müxatabın xəbərində təsdiq edildiyini göstərən sözlərdən sonra elif nun maddəsi mütləq esre ilə oxunur. Bu hərflər istər təsdiq üçün istifadə olunsun, istər başqa bir məna üçün istifadə olunsun, sonra gələn elif nun maddəsi mütləq esre ilə oxunur. Çünki bu hərflərdən sonra cümlə-i ibtidaiyyə zikr olunur. Tasdik hərfləri: نَعَمْ اَجَلْ إِىْ جَيْرِ بَلَى Bu təsdiq hərflərindən sonra zikr olunub mütləq esre ilə oxunan elif nun maddəsinin misalı; نَعَمْ اِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ Bəli, həqiqətən Zeyd ayaqdadır. 9. İftitah Hərflərindən Sonra; Söhbəti açan hərflərdən sonra, müxatabların diqqətini cəlb etmək üçün danışığın əvvəlində zikr olunan اَمَا الآ هَا hərflərindən sonra elif nun maddəsinin esre ilə oxunması vacibdir. Bu iftitah hərflərindən sonra zikr olunub mütləq esre ilə oxunan elif nun maddəsinin misalı; اَلآ اِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ Diqqət edin (oyanın, diqqətli olun) həqiqətən Zeyd ayaqdadır. 10. Vav-ı Haliyyədən Sonra; Hal olan cümlənin baş tərəfində olan elif nun maddəsinin esre ilə oxunması vacibdir. İstər o cümlənin baş tərəfində vav-ı haliyye olsun, istər olmasın. قوله تعالى: و اِنَّ فَرِيقًا من المُؤمِنِينَ لَكَارِهُونَ Allah-Təalanın bu kəlamı; Həqiqətən möminlərdən bir qrup əlbəttə çirkin iş görürlər (çirkin, kerih iş edirlər).