Hərəkə-i Mahza İrab-ı Tam

وَ الْأَوَّلُ İmkan tam ə'rab və o da budur ki, onun rəfi dammə ilə, nəsbi fəthə ilə, cərrı isə kəsrə ilə olur. Bu isə müfrəd münsərif və cəm mükəssər münsərif isimlərə aiddir. Məsələn; جَاءَنَا الرَّسُولُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ "Bizə Rəsul (əleyhissalam) gəldi" və وَ صَدَّقْنَا الرَّسُولَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ "Rəsul (əleyhissalam)ı təsdiq etdik" və وَ آمَنَّا بِالرَّسُولِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ "Rəsul (əleyhissalam)a iman etdik" kimi. Cəm mükəssər münsərifə misal; نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ كُتُبٌ "Göydən kitablar endi" və وَ صَدَّقْنَا الْكُتُبَ "Kitabları təsdiq etdik" və وَ آمَنَّا بِالْكُتُبِ "Kitablara iman etdik" kimi.

Birinci hissə, yəni Hərəkə ilə tam ə'rab; Tam ə'raba gəldikdə, o budur ki, rəfi dammə ilə, nəsbi fəthə ilə, cərrı isə kəsrə ilə olur. Bu üç hal müfrəd münsərif və cəm mükəssər münsərif isimlərə aiddir. Müfrəd münsərifə misal; جَاءَنَا الرَّسُولُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ "Bizə Rəsul (əleyhissalam) gəldi" və وَ صَدَّقْنَا الرَّسُولَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ "Rəsul (əleyhissalam)ı təsdiq etdik" və وَ آمَنَّا بِالرَّسُولِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ "Rəsul (əleyhissalam)a iman etdik" kimi. Cəm mükəssər münsərifə misal; نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ كُتُبٌ "Göydən kitablar endi" və وَ صَدَّقْنَا الْكُتُبَ "Kitabları təsdiq etdik" və وَ آمَنَّا بِالْكُتُبِ "Kitablara iman etdik" kimi.

Mətnin ümumi mənası; Birinci hissə tam ə'rabdır. Tam ə'rabda, müfrəd münsərif və cəm mükəssər münsərif isimlərdə rəf halı dammə ilə, nəsb halı fəthə ilə və cərr halı kəsrə ilə olur. Yəni hər üç hal üçün uyğun hərəkələr və hallar gəlir. Buna tam ə'rab deyirik. Müfrəd münsərifin rəf halına misal; جَاءَنَا الرَّسُولُ "Bizə rəsul gəldi" ifadəsində الرَّسُولُ həqiqi faildir və fail olma əlaməti rəfdir. Buna görə də الرَّسُولُ sözünün rəf halı dammə ilə ə'rablanır. Nəsb halına misal; صَدَّقْنَا الرَّسُولَ "Rəsulu təsdiq etdik", yəni bizim təsdiq işimiz rəsula yönəldi və o da məful oldu. الرَّسُولَ məful mövqeyindədir və məful olma əlaməti nəsbdir. Nəsbin əlaməti də fəthə ilə olur. Buna görə də الرَّسُولَ sözünün nəsb halı fəthə ilədir. Cərr halına misal; آمَنَّا بِالرَّسُولِ "Rəsula iman ..."

“ettik” tərkibində açıq şəkildə رَسُولْ sözünün əvvəlində بِ hərfi-cərri yer alır. بِ hərfi رَسُولْ sözünü cərr edir və رَسُولْ sözü məcrur olur. Müfrəd münsərifin cərr halı kəsrə ilədir. رَسُولْ sözü hərfi-cərr ilə birlikdə بِالرَّسُولِ olmuşdur və əlaməti də kəsrə ilədir. İndi isə Cəmi Mükkəsər Münsərifə baxaq; نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ كُتُبٌ "Göydən kitablar endi" tərkibində كُتُبٌ faildir və Cəmi Mükkəsər Münsərifdir. كُتُبٌ sözü fail mövqeyində olduğuna görə əlaməti rəfdir. Bu isimlərin rəf halı isə dammə ilədir. كُتُبٌ sözü mərfudur. صَدَّقْنَا الْكُتُبَ "Kitabları təsdiq etdik" tərkibində الْكُتُبَ məful mövqeyindədir. Məful olmağın əlaməti nəsb halıdır. Cəmi mükkəsər münsəriflərin nəsb halı isə fəthə ilədir. الْكُتُبَ mənsubdur. آمَنَّا بِالْكُتُبِ "Kitablara iman etdik" tərkibi də آمَنَّا بِالرَّسُولِ kimi eynidir. بِالْكُتُبِ hərfi-cərr ilə məcrurdur və Cəmi mükkəsər münsəriflərin cərr halı kəsrə ilədir.

Cərr Hali	Nəsb Hali	Rəf Hali	Sözün
كَسْرَة	فَتْحَة	ضَمَّة	Müfrəd Münsərif
كَسْرَة	فَتْحَة	ضَمَّة	Cəmi Mükkəsər Münsərif