Mamulu BitTebiyye

وَ الضَّرْبُ الثَّانِى؛ خَمْسَةٌ. اَلْأَوَّلُ الصِّفَةُ، نَحْوُ؛ أَعْبُدُ اللهَ الْعَظِيمَ وَ الثَّانِى الْعَطْفُ بِاَحَدِ الْحُرُوفِ الْعَشَرَةِ؛ اَلْوَاوُ، نَحْوُ؛ أُطِيعُ اللهَ وَ الرّسُولَ. وَ الْفَاءُ، نَحْوُ؛ تَجِبُ التَّكْبِيرَةُ الْإِفْتِتَاحِ فَالْقِيَامُ. وَ ثُمَّ، نَحْوُ؛ يَجِبُ الْعِلْمُ ثُمَّ الْعَمَلُ. وَ حَتَّى، نَحْوُ؛ مَاتَ النَّاسُ حَتَّى الْأَنْبِيَاءُ. وَ أَوْ، نَحْوُ؛ صَلِّ الضُّحَى أَرْبَعًا أَوْ ثَمَانِيًا. وَ إِمَّا، نَحْوُ؛ إِعْمَلْ إِمَّا وَاجِبًا وَ إِمَّا مُسْتَحَبًّا. وَ أَمْ، نَحْوُ؛ أَ رِضَاءَ اللهِ تَطْلُبُ أَمْ سَخْطَهُ. وَ لاَ، نَحْوُ؛ إِعْمَلْ صَالِحًا لاَ سَيِّئًا. وَ بَلْ، نَحْوُ؛ أَطْلُبْ حَلاَلاً بَلْ طَيِّبًا. وَ لَكِنْ، نَحْوُ؛ لاَ يَحِلُّ رِيَاءٌ لَكِنْ إِخْلاَصٌ. وَ الثَّالِثُ التَّأْكِيدُ، نَحْوُ؛ أُطْلُبِ الْإِخْلاَصَ الْإِخْلاَصَ وَ نَحْوُ؛ أُتْرُكِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا وَ الرَّابِعُ الْبَدَلُ، نَحْوُ؛ أُعْبُدْ رَبَّكَ اِلَهَ الْعَالَمِينَ وَ نَحْوُ؛ أُبْغُضِ النَّاسَ مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى مِنْهُمْ وَ نَحْوُ؛ إِحْفَظِ اللهَ تَعَالَى حَقَّهُ وَ الْخَامِسُ عَطْفُ الْبَيَانِ، نَحْوُ؛ آمَنَّا بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَوةُ وَ السَّلاَمُ

وَ الضَّرْبُ الثَّانِى؛ Mə'mullar iki yerə bölünür, İkinci hissə Mə'mulu bitTəbiyyə'dir. خَمْسَةٌ beş dənədir. اَلْأَوَّلُ birincisi; الصِّفَةُ Sifətdir. نَحْوُ misalı belədir; أَعْبُدُ اللهَ الْعَظِيمَ "Əzəmətli Allaha ibadət edirəm" kimi. وَ الثَّانِى ikincisi; الْعَطْفُ Atıfdır. بِاَحَدِ الْحُرُوفِ الْعَشَرَةِ on hərfdən biri ilə atıf olunan atıfdır. اَلْوَاوُ vav-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; أُطِيعُ اللهَ وَ الرّسُولَ "Allaha və rəsulə itaət edirəm" kimi. وَ الْفَاءُ və fa-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; تَجِبُ التَّكْبِيرَةُ الْإِفْتِتَاحِ فَالْقِيَامُ "İftitah təkbiri (Allah-u Əkbər) vacibdir, sonra qiyam gəlir" kimi. وَ ثُمّ və sümme-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; يَجِبُ الْعِلْمُ ثُمَّ الْعَمَلُ "Elm vacibdir, sonra əməl vacibdir" kimi. وَ حَتَّى hatta-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; مَاتَ النَّاسُ حَتَّى الْأَنْبِيَاءُ "İnsanlar, hətta peyğəmbərlər öldü" kimi. وَ أَوْ ev-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; صَلِّ الضُّحَى أَرْبَعًا أَوْ ثَمَانِيًا "Duha vaxtında 4 və ya 8 (rəkat) namaz qıl" kimi. وَ إِمَّا imma-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; إِعْمَلْ إِمَّا وَاجِبًا وَ إِمَّا مُسْتَحَبًّا "Ya vacib, ya da müstəhəb əməl et" kimi. وَ أَمْ em-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; أَ رِضَاءَ اللهِ تَطْلُبُ أَمْ سَخْطَهُ "Allahın razılığınımı, yoxsa qəzəbini mi istəyirsən" kimi. وَ لاَ lâ-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; إِعْمَلْ صَالِحًا لاَ سَيِّئًا "Saleh əməl et, pis əməl yox" kimi. وَ بَلْ bel-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; أَطْلُبْ حَلاَلاً بَلْ طَيِّبًا "Halal tələb et, əksinə təmiz olanı" kimi. وَ لَكِنْ lakin-i atıfa; نَحْوُ; misalı belədir; لاَ يَحِلُّ رِيَاءٌ لَكِنْ إِخْلاَصٌ "Riya halal deyil, lakin ixlas halaldır" kimi. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; التَّأْكِيدُ təkid (möhkəmləndirmə), نَحْوُ misalı belədir; أُطْلُبِ الْإِخْلاَصَ الْإِخْلاَصَ "İxlası tələb et, ixlası" kimi. وَ نَحْوُ; digər misal; أُتْرُكِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا "Günahları tərk et, hamısını" kimi. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; الْبَدَلُ bədəldir. نَحْوُ misalı belədir; أُعْبُدْ رَبَّكَ اِلَهَ الْعَالَمِينَ وَ "Rəbbinə ibadət et, aləmlərin ilahı olan rəbbinə" kimi. وَ نَحْوُ digər misal; أُبْغُضِ النَّاسَ مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى مِنْهُمْ "Sizdən Allah-u Təalaya kim asi olursa ona buğz et" kimi. وَ نَحْوُ digər misal; إِحْفَظِ اللهَ تَعَالَى حَقَّهُ "Allah-u Təalanı qoru (haşa və kəlla), yəni haqqını qoru" yəni bir yerdə Allaha iftira, yalan, dolan isnad edilərsə, o anda Allahın bunlardan uzaq olduğunu söylə, haqqı müdafiə et. وَ الْخَامِسُ beşincisi; عَطْفُ الْبَيَانِ atful bəyan'dır. نَحْوُ misalı belədir; آمَنَّا بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَوةُ وَ السَّلاَمُ "Peyğəmbərimiz Məhəmməd (aleyhissalatü vəssalam)'a iman etdik, inandıq" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası; Mə'mullar iki yerə bölünür. İkinci hissə Mə'mulu BitTəbiyyə'dir. Mə'mulu BitTəbiyyə 5 dənədir.

Birincisi; Sifətdir. Misalı belədir; أَعْبُدُ اللهَ الْعَظِيمَ "Əzəmətli Allaha ibadət edirəm" kimi. Bu tərkibdə الْعَظِيمَ sözü sifət, اللهَ sözü isə məvsuf (sifətlənən) isimdir. Qayda üzrə sifət, məvsufunun irabını alır. Yəni məvsufun irabı nədirsə, sifətin də odur. Misala baxanda اللهَ sözü həqiqi bir məfuldür və mənsubdur. Ona tabe olan sifəti də mənsub olmuşdur.

İkincisi; Atıfdır. Bu atıf 10 hərf ilə edilir.

أَوْ	حَتَّى	ثُمَّ	فَاءُ	وَاوُ
لَكِنْ	بَلْ	لاَ	أَمْ	إِمَّا

وَاوُ hərfi; Azərbaycan dilindəki “və” bağlayıcısıdır. فَاءُ hərfi “ondan sonra, deməli” mənasındadır. ثُمَّ hərfi “sonra” deməkdir. حَتَّى hərfi Azərbaycan dilindəki “hətta” mənasındadır. Cər hərfi olan fərqlidir. أَوْ hərfi “və ya” mənasındadır. إِمَّا hərfi “ya” deməkdir. Yəni ya belə et, ya da elə mənasındadır. أَمْ hərfi “yoxsa” deməkdir. لاَ hərfi olumsuzluqdur. بَلْ hərfi “əksinə” mənasındadır. لَكِنْ hərfi Azərbaycan dilindəki “lakin, amma” mənasındadır. İndi bu atıf hərflərinin nümunələrinə baxaq.

أُطِيعُ اللهَ وَ الرّسُولَ “Allaha və rəsula itaət edirəm” ifadəsində وَ atıf hərfidir. الرّسُولَ matufdur (atfedilən), اللهَ isə matufun aleyh (özünə atfedilən) olaraq gəlmişdir. Yəni mən Allaha olan itaətimi rəsula da atfedirəm. Bu atfımı وَ ilə etdim, deməli وَ atıf hərfidir. Burada matuf olan الرّسُولَ sözü, matufun aleyh olan اللهَ sözünün irabını alır. تَجِبُ التَّكْبِيرَةُ الْإِفْتِتَاحِ فَالْقِيَامُ “İftitah təkbiri (Allahu Əkbər) vacibdir, sonra qiyam gəlir” ifadəsində فَاءُ atıf hərfidir. Burada قِيَامُ sözü matufdur. Biz bu قِيَامُ matufunu, atıf hərfi olan فَاءُ ilə التَّكْبِيرَةُ sözünə atf etdik. Yəni “təkbir” vacibdir, bu vaciblik həm də “qiyam” üçün keçərlidir dedik və vacibliyi təkbir sözü üzərindən qiyam sözünə atf etdik. Deməli, التَّكْبِيرَةُ sözü, özünə قِيَامُ sözü atfedildiyi üçün matufun aleyh olmuşdur. Unutmayaq ki, matuf matufun aleyhin irabını alır və həmişə matufun aleyhdən sonra gəlir. يَجِبُ الْعِلْمُ ثُمَّ الْعَمَلُ “Elm vacibdir, sonra da əməl” ifadəsində ثُمَّ atıf hərfidir. ثُمَّ sözündən sonra gələn matufdur. Beləliklə الْعَمَلُ sözü matufdur. الْعِلْمُ isə matufun aleyhdir və الْعَمَلُ ona atfedilmişdir. مَاتَ النَّاسُ حَتَّى الْأَنْبِيَاءُ “İnsanlar, hətta peyğəmbərlər öldü” ifadəsində isə حَتَّى atıf hərfidir. İnsanların ölümünü peyğəmbərlərə də atf etdiyi üçün atıf hərfidir. النَّاسُ sözü matufun aleyh, الْأَنْبِيَاءُ sözü isə matufdur. صَلِّ الضُّحَى أَرْبَعًا أَوْ ثَمَانِيًا “Duha vaxtında 4 və ya 8 (rəkat) namaz qıl” ifadəsində isə Kuşluk vaxtında qılınan namazın rəkatının 4 mü, yoxsa 8 mi olacağı barədə 4 və ya 8 olması arasında atıf əlaqəsi yaranmış və أَوْ atıf hərfi, أَرْبَعًا matufun aleyh, ثَمَانِيًا matuf olaraq qeyd edilmişdir. إِعْمَلْ إِمَّا وَاجِبًا وَ إِمَّا مُسْتَحَبًّا “ya vacib, ya da müstəhəb əməl et” ifadəsində إِمَّا atıf hərfidir. وَاجِبًا matufun aleyhdir, مُسْتَحَبًّا matuf olaraq ona tabedir və mansubdur. أَ رِضَاءَ اللهِ تَطْلُبُ أَمْ سَخْطَهُ “Allahın razılığınımı, yoxsa qəzəbini mi istəyirsən” ifadəsində أَمْ atıf hərfi, رِضَاءَ matufun aleyh, سَخْطَ isə matufdur. إِعْمَلْ صَالِحًا لاَ سَيِّئًا “Saleh əməl et, pis əməl deyil” ifadəsində لاَ atıf hərfidir, adətən çox istifadə olunmur. صَالِحًا matufun aleyhdir və meful olduğundan mansubdur, ona atfedilən سَيِّئًا isə matufdur və ona tabedir.  أَطْلُبْ حَلاَلاً بَلْ طَيِّبًا “Halal istə, əksinə təmiz olanı” ifadəsində بَلْ atıf hərfidir, حَلاَلاً matufun aleyh, طَيِّبًا isə matufdur. لاَ يَحِلُّ رِيَاءٌ لَكِنْ إِخْلاَصٌ “Riya halal deyil, lakin ixlas halaldır” ifadəsində isə لَكِنْ atıf hərfidir, رِيَاءٌ matufun aleyh, إِخْلاَصٌ matufdur.

Üçüncüsü; Tə’kid’dir. Nümunələri; أُطْلُبِ الْإِخْلاَصَ الْإِخْلاَصَ “İxlası istə, ixlası” kimi. Burada bir söz iki dəfə təkrar olunanda tə’kid olur. أُتْرُكِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا “Günahları tərk et, hamısını” burada “hamısını” deyərkən tamı nəzərdə tutulduğu üçün tə’kid baş vermişdir.

Dördüncüsü; Bedel’dir. Nümunə; أُعْبُدْ رَبَّكَ اِلَهَ الْعَالَمِينَ “Rəbbinə ibadət et, aləmlərin ilahı olan rəbbinə” ifadəsində; Rəbbinə ibadət et! Burada bedel nədir? اِلَهَ الْعَالَمِينَ Aləmlərin ilahı olan Rəbbinə ibadət et. أُعْبُدْ əmrdir, اِلَهَ الْعَالَمِينَ isə رَبَّكَ sözündən bedeldir. Rəbbinə deyərkən aləmlərin ilahı olması səbəbilə رَبَّكَ sözündən bedeldir. رَبَّكَ sözü isə özündən bedel olunduğu üçün mübdelün minh olaraq gəlir. Digər nümunə; أُبْغُضِ النَّاسَ مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى مِنْهُمْ “Sizdən Allah-Təalaya kim asi olursa ona buğz et” ifadəsində أُبْغُضِ “buğz et” kimə? النَّاسَ insanlara, buradan bedel nədir? مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى Allah-Təalaya asi olan kimsəyə buğz etməkdir. مِنْهُمْ onlardan, yəni insanlardan. Özündən bedel olunan النَّاسَ sözüdür və mübdelün minhtir. İnsanlardan Allaha asi olan “kim” isə, yəni مَنْ sözü isə bedeldir. Digər nümunə; إِحْفَظِ اللهَ تَعَالَى حَقَّهُ “Allah-Təalanı qoruyun (haşa və kella), yəni haqqını qoruyun” ifadəsində إِحْفَظِ qoruyun, nəyi qoruyun? اللهَ تَعَالَى Allah-Təalanı, yəni buradan bedel nədir? حَقَّهُ Onun haqqıdır. Heç kim Allaha iftira ata bilməz, heç kim Qurana iftira ata bilməz, heç kim Allaha yalan isnad edə bilməz. Deməli, müsəlman heç kimə Allaha söz dedirtməz. Amma fasiq və münafiq azdırıcılar arasında bu həmişə mümkün olmaya bilər, deməli gözəlliklər oradan ayrıl deyir Allah-Təala. Amma hər yerdə Qurani müdafiə etməyimiz şərtdir, bu da bu elmlərlə mümkündür. اللهَ sözü özündən bedel olunduğu üçün mübdelün minhtir. حَقَّهُ isə ondan bedeldir.

Beşincisi; Atf ul-Beyan’dır. Nümunə; آمَنَّا بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَوةُ وَ السَّلاَمُ “Peyğəmbərimiz Məhəmməd (aleyhissalatü vəs-salam)ə iman etdik, inandıq” kimi. Bu ifadədə, bir atıf edilir və o atıf ilə bir də bəyan söz mövcuddur. Peyğəmbərimizə inandıq dedik, yəni Məhəmməd (Allah rəhmət etsin) olan peyğəmbərimizə inandıq. Beləliklə نَبِىِّ sözü üzərindən atf-ı bəyanı edilən مُحَمَّدٍ sözüdür.