Mamulu Mansub
وَ أَمَّا الْمَنْصُوبُ فَثَلاَثَةَ عَشَرَ، اَلْأَوَّلُ مَفْعُولُ الْمُطْلَقُ، نَحْوُ؛ تُبْتُ تَوْبَةً نَصُوحًا وَ الثَّانِى الْمَفْعُولُ بِهِ، نَحْوُ؛ أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى وَ الثَّالِثُ الْمَفْعُولُ فِيهِ، نَحْوُ؛ صُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ الرَّابِعُ الْمَفْعُولُ لَهُ، نَحْوُ؛ إِعْمَلْ طَلَبًا لِمَرْضَاتِ اللهِ تَعَالَى وَ الْخَامِسُ الْمَفْعُولُ مَعَهُ، نَحْوُ؛ يَفْتَى الْمَالُ وَ تَبْقَى وَ عَمَلَكَ وَ السَّادِسُ الْحَالُ، نَحْوُ؛ أَعْبُدُ اللهَ خَائِفًا رَاجِيًا وَ السَّابِعُ التَّمْيِيزُ، نَحْوُ؛ طَابَ الْعَالِمُ عِبَادَةً وَ الثَّامِنُ الْمُسْتَثْنَى، نَحْوُ؛ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ النَّاسُ إِلاَّ الْكَافِرَ وَ التَّاسِعُ خَبَرُ بَابِ كَانَ، نَحْوُ؛ كَانَ الْمَلاَئِكَةُ عِبَادَ اللهِ تَعَالَى وَ الْعَاشِرُ اِسْمُ بَابِ إِنَّ، نَحْوُ؛ إِنَّ السُّئَالَ حَقٌّ وَ الْحَادِى عَشَرَ اِسْمُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ، نَحْوُ؛ لاَ طَاعَةَ مُغْتَابٍ مَقْبُولَةٌ وَ الثَّانِى عَشَرَ خَبَرُ مَا وَ لاَ الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَ، نَحْوُ؛ مَا الْغِيْبَةُ حَلاَلاً وَ لاَ نَمِيمَةُ جَائِزَةً وَ الثَّالِثَ عَشَرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعِ أَلَّذِى دَخَلَهُ اِحْدَى النَّوَاصِبِ، نَحْوُ؛ أُحِبُّ أَنْ يُغْفَرَ ذُنُوبِى
وَ أَمَّا الْمَنْصُوبُ dörd hissədə (merfu, mansub, mecrur və meczum) araşdırılan və ümumilikdə 25 ədəd olan mamulü bilasale-nin ikinci hissəsi olan mansuba gəldikdə; فَثَلاَثَةَ عَشَرَ mamulü mansub 13 ədəddir. اَلْأَوَّلُ birincisi; مَفْعُولُ الْمُطْلَقُ, mefulü mutlaqdır. Yəni failin fiilindən təsirlənən xüsusi meful deyə bilərik. نَحْوُ misalı belədir; تُبْتُ تَوْبَةً نَصُوحًا “Nasuh olan bir tövbə ilə tövbə etdim” kimidir. وَ الثَّانِى ikincisi; الْمَفْعُولُ بِهِ mefulün bihdir. نَحْوُ misalı belədir; أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى “Allaha ibadət edirəm” kimidir. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; الْمَفْعُولُ فِيهِ mefulün fihdir. نَحْوُ misalı belədir; صُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ “Ramazan ayında oruc tut” kimidir. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; الْمَفْعُولُ لَهُ, mefulün lehdir. نَحْوُ misalı belədir; إِعْمَلْ طَلَبًا لِمَرْضَاتِ اللهِ تَعَالَى “Allah rizası üçün əməl et” kimidir. وَ الْخَامِسُ beşincisi; الْمَفْعُولُ مَعَهُ mefulün meahdır. نَحْوُ misalı belədir; يَفْتَى الْمَالُ وَ تَبْقَى وَ عَمَلَكَ “Mal fanidir, sən və əməlində qalıcıdır” kimidir. وَ السَّادِسُ altıncısı; الْحَالُ haldır. نَحْوُ misalı belədir; أَعْبُدُ اللهَ خَائِفًا رَاجِيًا “Allaha qorxaraq və ümid edərək ibadət edirəm” kimidir. وَ السَّابِعُ yeddincisi; التَّمْيِيزُ, təmyizdir. نَحْوُ misalı belədir; طَابَ الْعَالِمُ عِبَادَةً “Alim ibadət baxımından gözəl oldu” kimidir. وَ الثَّامِنُ səkkizincisi; الْمُسْتَثْنَى müstəsnadır. نَحْوُ misalı belədir; يَدْخُلُ الْجَنَّةَ النَّاسُ إِلاَّ الْكَافِرَ “Kafirlər istisna olmaqla insanlar cənnətə girər” kimidir. وَ التَّاسِعُ doqquzuncusu; خَبَرُ بَابِ كَانَ kane babının (kane və oxşarlarının) xəbəridir. Məlum olduğu kimi kane və qardaşları olan naqis fiillər isimlərini ref, xəbərlərini nasb edirlər. نَحْوُ misalı belədir; كَانَ الْمَلاَئِكَةُ عِبَادَ اللهِ تَعَالَى “Mələklər Allahın quludur” kimidir. وَ الْعَاشِرُ onuncusu; اِسْمُ بَابِ إِنَّ inne babının ismi, yəni inne və qardaşları olan 8 amilin isim alıb nasb etdiyi mamuller. Məlum olduğu kimi ismini nasb, xəbərini ref edən amillər 8 ədəddir. نَحْوُ misalı belədir; إِنَّ السُّئَالَ حَقٌّ “Şübhəsiz ki, sual haqqdır” kimidir. وَ الْحَادِى عَشَرَ on birincisi; اِسْمُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ cinsdən hökmü inkar edən lâ-nın ismi. Bildiyimiz kimi bu lâ ismini nasb, xəbərini ref edir. نَحْوُ misalı belədir; لاَ طَاعَةَ مُغْتَابٍ مَقْبُولَةٌ “Qeybət edənə itaət qəbul olunmur” kimidir. وَ الثَّانِى عَشَرَ on ikincisi; خَبَرُ مَا وَ لاَ الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَ leyseyə bənzər mâ və lâ-nın xəbəri. Bildiyimiz kimi leyseyə bənzər mâ və lâ ismini ref edir, xəbərini nasb edir. نَحْوُ misalı belədir; مَا الْغِيْبَةُ حَلاَلاً وَ لاَ نَمِيمَةُ جَائِزَةً “Qeybət halal deyil və söz daşımaq caiz deyil” kimidir. وَ الثَّالِثَ عَشَرَ on üçüncüsü; الْفِعْلُ الْمُضَارِعِ fiili muzari. أَلَّذِى elə muzari fiil ki; دَخَلَهُ o muzari fiilin başına daxil olur, اِحْدَى النَّوَاصِبِ nasb edən edatlardan (en, len, key və izen) biri daxil olan muzari fiildir. نَحْوُ misalı belədir; أُحِبُّ أَنْ يُغْفَرَ ذُنُوبِى “Günahlarımın bağışlanmasını sevirəm” kimidir.
Mətnin Ümumi Mənası; Dörd hissədə (merfu, mansub, mecrur və meczum) araşdırılan və ümumilikdə 25 ədəd olan mamulü bilasale-nin ikinci hissəsi olan Mamulu Mansub 13 ədəddir.
Birincisi Mefulu Mutlaq-dır. Misalı belədir;
تُبْتُ تَوْبَةً نَصُوحًا
“Nasuh olan bir tövbə ilə tövbə etdim” kimidir.
İkincisi Mefulu Bih’dir. Misalı belədir;
أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى
“Allah’a ibadət edirəm” kimidir.
Üçüncüsü Mefulu Fiyh’dir. Misalı belədir;
صُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ
“Ramazan ayında oruc tut” kimidir.
Dördüncüsü Mefulu Leh’dir. Misalı belədir;
إِعْمَلْ طَلَبًا لِمَرْضَاتِ اللهِ
“Allah rizası üçün əməl et” kimidir.
Beşincisi Mefulu Meah’dır. Misalı belədir;
يَفْتَى الْمَالُ وَ تَبْقَى وَ عَمَلَكَ
“Mal fani, sən və əməlın əbədi” kimidir.
Altıncısı Hal’dır. Misalı belədir;
أَعْبُدُ اللهَ خَائِفًا رَاجِيًا
“Allah’a qorxaraq və ümid edərək ibadət edirəm” kimidir.
Yedincisi Temyiz’dir. Misalı belədir;
طَابَ الْعَالِمُ عِبَادَةً
“Alim ibadət baxımından gözəl oldu” kimidir.
Sekizincisi Müstesna’dır. Misalı belədir;
يَدْخُلُ الْجَنَّةَ النَّاسُ إِلاَّ الْكَافِرَ
“Kafirlər istisna olmaqla insanlar cənnətə girər”
Dokuzuncusu Kane və Qardaşlarının Xəbəri’dir. Misalı belədir;
كَانَ الْمَلاَئِكَةُ عِبَادَ اللهِ تَعَالَى
“Mələklər Allah-taalanın qullarıdır & qulları oldular” kimidir.
Onuncusu İnne və Qardaşlarının Adı’dır. Misalı belədir;
إِنَّ السُّئَالَ حَقٌّ
“Şübhəsiz ki sual (hesab günü) haqdır” kimidir.
On birincisi Linefyil Cins üçün olan Lâ’nın Adı’dır.
لاَ طَاعَةَ مُغْتَابٍ مَقْبُولَةٌ
“Qeybət edənə itaət qəbul olunmur” kimidir.
On ikincisi Leyseyə Müşabih olan Mâ və Lâ’nın Xəbəri’dir. Misalı belədir;
مَا الْغِيْبَةُ حَلاَلاً وَ لاَ نَمِيمَةُ جَائِزَةً
“Qeybət halal deyil və söz daşımaq caiz deyil” kimidir.
On üçüncüsü Özünə Nevasibdən biri daxil olan Muzari Feli’dir. Misalı belədir;
أُحِبُّ أَنْ يُغْفَرَ ذُنُوبِى
“Günahlarımın bağışlanmasını istəyirəm” kimidir.