Mamulu Merfu

وَ أَمَّا الْمَرْفُوعُ فَتِسْعَةٌ. اَلْأَوَّلُ الْفَاعِلُ، نَحْوُ؛ رَحِمَ اللهُ التَّائِبَ وَ الثَّانِى نَائِبُ الْفَاعِلُ، نَحْوُ؛ رُحِمَ التَّائِبُ وَ الثَّالِثُ الْمُبْتَدَأُ وَ الرَّابِعُ الْخَبَرُ، نَحْوُ؛ مُحَمَّدٌ خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلاَوةُ وَ السَّلاَمُ وَ الْخَامِسُ اِسْمُ كَانَ وَ أَخَوَاتُهَا، نَحْوُ؛ كَانَ اللهُ تَعَالَى عَلِيمًا حَكِيمًا وَ السَّادِسُ خَبَرُ بَابِ إِنَّ، نَحْوُ؛ إِنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ وَ السَّابِعُ خَبَرُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ، نَحْوُ؛ لاَ عَمَلَ مُرَاءٍ مَقْبُولٌ وَ الثَّامِنُ اِسْمُ مَا وَ لاَ الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَ، نَحْوُ؛ مَا التَّكَبُّرُ لاَئِقًا لِلْعَالِمِ وَ لاَ حَسَدٌ حَلاَلاً وَ التَّاسِعُ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ الْخَالِى عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، نَحْوُ؛ يُحِبُّ اللهُ تَعَالَى التَّوَاضُعَ

وَ أَمَّا الْمَرْفُوعُ dörd hissədə (merfu, mansub, mecrur və meczum) araşdırılan və ümumilikdə 25 ədəd olan mamulü bilasale'nin birinci hissəsi olan merfuya gəldikdə; فَتِسْعَةٌ mamulü merfu 9 ədəddir. اَلْأَوَّلُ birincisi; الْفَاعِلُ faildir. نَحْوُ buna misal; رَحِمَ اللهُ التَّائِبَ “Allah tövbə edənə rəhm edər” kimidir. وَ الثَّانِى ikincisi; نَائِبُ الْفَاعِلُ naibül faildir, yəni failin yerinə keçən deməkdir. نَحْوُ buna misal; رُحِمَ التَّائِبُ “Tövbə edənə rəhm olundu” kimidir. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; الْمُبْتَدَأُ mübtəda və وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; الْخَبَرُ xəbərdir. نَحْوُ Mübtəda və xəbərin misalı; مُحَمَّدٌ خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلاَوةُ وَ السَّلاَمُ “Məhəmməd peyğəmbərlərin sonuncusudur” O peyğəmbərlərin hamısına salavat və salam olsun. وَ الْخَامِسُ beşincisi; اِسْمُ كَانَ kane'nin ismi, yəni kane və وَ أَخَوَاتُهَا bacılarının ref etdiyi və özünə isim aldığı şeylər mamuldür. نَحْوُ buna misal; كَانَ اللهُ تَعَالَى عَلِيمًا حَكِيمًا “Allah-u Təala Alim və Hakimdir” kimidir. وَ السَّادِسُ altıncısı; خَبَرُ بَابِ إِنَّ inne babının (inne və oxşarları) xəbəri, نَحْوُ buna misal belədir; إِنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ “Şübhəsiz ki, diriliş haqdır” kimidir. وَ السَّابِعُ yeddincisi; خَبَرُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ cinsdən hökmü inkar edən (linefyil cins) lâ'nın xəbəri; نَحْوُ buna misal belədir; لاَ عَمَلَ مُرَاءٍ مَقْبُولٌ “Riya ilə edilən əməl qəbul olunmur” kimidir. وَ الثَّامِنُ səkkizincisi; اِسْمُ مَا وَ لاَ mâ və lâ'nın ismi, elə mâ və lâ ki; الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَleyse'ye oxşar olan. نَحْوُ misalı belədir; مَا التَّكَبُّرُ لاَئِقًا لِلْعَالِمِ وَ لاَ حَسَدٌ حَلاَلاً “Təkəbbür (kibir) alimə layiq deyil və həsəd halal deyil” kimidir. وَ التَّاسِعُ doqquzuncusu; الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ muzari fiildir, elə muzari ki; لْخَالِى halıdır, yalındır; عَنِ النَّوَاصِبِ nasb edənlərdən (en, len, key, izen), وَ الْجَوَازِمِ və cezm edənlərdən (in, lem, lemma və s.). نَحْوُ bunun misalı; يُحِبُّ اللهُ تَعَالَى التَّوَاضُعَ “Allah-u Təala təvazünü sevir” kimidir.

Mətnin Ümumi Mənası; 25 ədəd olan mamulü bilasale 4 hissədə (merfu, mansub, mecrur və meczum) araşdırılır. Birinci hissə olaraq adlandıracağımız merfu ilə başlayaq. Merfuya gəldikdə 9 ədəddir. Yəni Mamulu Merfu 9 ədəddir. Bu o deməkdir ki: Amillərin təsir etdiyi və merfu olan 9 mamul var. Amilləri xatırlayaq, 60 amil var idi. Bu amillərin təsir etdiyi isimlər və muzari fiil 4 hissə üzrə merfu, mansub, mecrur və meczum olaraq araşdırılırsa, bu 4 hissənin merfu olanları bu dərsimizdir. Baxırıq, amillər hansı mamulünü ref etdi? Bunlar 9 ədəddir. Məsələn, mecrur izah edilərkən belə düşünürük; hərf-i cerrlər cer edir, deməli cerr olunan bir mamuldür, ya da en, len, key, izen muzariyi nasb edir, deməli mansub muzari bir mamul, muzafun ileyh mecrurdur, deməli mamuldür, muzariyi cezm edənləri düşünək; deməli meczum muzari mamul olmuşdur. Xülasə budur, amil təsir edir, mamul ondan təsirlənib irabda merfu, mansub, mecrur və meczum olur. Bu mamul alaməti 25 ədəddir və biz buna asaleten mamul deyirik. Heç bir şeyə tabe olmadan, amilindən təsirlənib həqiqi mamullərdir. Ümumi mənaya davam edək; Doqquz ədəd olan mamulü merfunun;

Birincisi İsm-i Faildir. İsm-i failə misal; رَحِمَ اللهُ التَّائِبَ “Allah tövbə edənə rəhm edər” cümləsində رَحِمَ fiil-i mazi, bina-i malum, müfred müzekker gaib bir fiildir və bu fiilin hadisəsini həyata keçirən və fail olan اللهُ sözüdür və failik alaməti ref ilədir. Buna görə də ism-i fail mamulü merfu (amildən təsirlənib ref olan)'dur.

İkincisi; Naib-i Fail’dir. Naib – yerinə keçən deməkdir. Bəzi kitablarda niyabətlə fail də deyə bilər. Buna misal; رُحِمَ التَّائِبُ “Tövbə edən bağışlandı” – gördüyümüz kimi bağışlayan bəlli deyil (əslində bəllidir və Allahdır. Bu misal tam olmamış, sizə başqa bir misal verəcəyəm). Daha doğru misal; فُهِمَ الطًّالِبُ “Tələbə başa düşüldü” kimi. Burada kimin başa düşdüyü bəlli deyil. Əslində biri başa düşsəydi, həqiqi fail o olardı, amma olmadığı üçün niyabətlə الطًّالِبُ fail olur və merfudur. Bu naibliyin ən böyük səbəbi fiilimizin məchul olması ilə bağlıdır. فَهِمَ الطَّالِبُ desəydim “Tələbə başa düşdü” olardı və فَهِمَ məlum fiil, الطَّالِبُ isə həqiqi fail olardı, birinci mamulu merfuda olduğu kimi. Fiil məlumdan məchula dönəndə onu işləyən fail qeyri-müəyyən olacaq və bu halda köhnə həqiqi fail, bu dəfə naib olacaq.

Üçüncüsü və dördüncüsü; Mübtəda və Xəbər’dir. Buna misal; مُحَمَّدٌ خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ “Məhəmməd peyğəmbərlərin möhürüdür” kimi. Bu bir isim cümləsidir. İsim cümləsi ətraflı izah olunacaq, amma bilməliyik ki, fiil olmadığı üçün fail yoxdur, isim və xəbərdən ibarətdir. İsimi mübtəda adlandırırıq. Bu misalda isə isim, yəni mübtəda مُحَمَّدٌ sözüdür və merfudur, bu ismin xəbəri isə خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ sözüdür və o da mahallen merfudur. خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ həmçinin muzaf və muzafun ileyhdən ibarətdir. Tək mübtəda və tək isim olsa idi bu misal belə olardı; مُحَمَّدٌ خَاتِمٌ “Məhəmməd sonuncudur” kimi. مُحَمَّدٌ sözü mübtəda, خَاتِمٌ isə xəbərdir.

Beşincisi; Kane və Qardaşlarının İsmi’dir. Bildiyimiz kimi kane və qardaşları (كَانَ və صَارَ və مَازَالَ və مَادَامَ və لَيْسَ və s.) ismini ref, xəbərini nasb edirlər. Buradakı misala gəlincə; كَانَ اللهُ تَعَالَى عَلِيمًا حَكِيمًا “Allah-u Təala Alim və Hakimdir” kimi. كَانَ naqis fiildir, اللهُ sözü onun ismidir və merfudur, عَلِيمًا حَكِيمًا isə kanenin xəbəridir və mansubdur.

Altıncısı; İnne Babının Xəbəri’dir. Yəni qısaca ismini nasb, xəbərini ref edən 8 amilin (inne, enne, keenne, lakinne, leyte və leaale, illa və lâ) xəbəri həmişə merfudur. Buraya tıklayaraq semai amillərin ikinci hissəsi olan 8 amilə baxa bilərsiniz. Misalımıza gəlincə; إِنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ tərkibində إِنَّ amildir, hurufun müşebbehetün bilfiildir, ismini nasb və xəbərini ref edən bir edatdır və Tahkik mənasındadır. Burada الْبَعْثَ sözünü özünə isim edib mansub edib, حَقٌّ sözü isə onun xəbəri olaraq merfudur.

Yedincisi; Lineyfil Cins olan Lâ’nın Xəbəri’dir. Bildiyimiz kimi cinstdən hökmü inkar edən lâ, ismini nasb və xəbərini ref edir. İsmini nasb, xəbərini ref edən 8 amili xatırlayaq; inne, enne, keenne, lakinne, leyte və leaale, illa və lâ. Səkkizinci olan lâ bizim indiki misalımızdakı lâ’dır. Misala gəlincə; لاَ عَمَلَ مُرَاءٍ مَقْبُولٌ “Riya ilə edilən əməl qəbul deyil” tərkibində لاَ amildir və önünə aldığı ismi nasb edir, merfu olan xəbərinin hökmünü də inkar edir. Burada mamulu merfu lâ’nın xəbəridir və misalda مَقْبُولٌ sözü merfu olan xəbərimizdir.

Səkkizincisi; Leyse’ye Müşabih mâ və lâ’nın İsmi’dir. Daha əvvəl ismini ref, xəbərini nasb edən semai amillər mövzusunda bu iki amili gördük. Buraya tıklayaraq semai amillərdəki mâ və lâ mövzusuna baxa bilərsiniz. Misalımıza gəlincə; مَا التَّكَبُّرُ لاَئِقًا لِلْعَالِمِ وَ لاَ حَسَدٌ حَلاَلاً “Təkəbbür (kibir) alimə layiq deyil və həsəd halal deyil” tərkibində əvvəlcə mâ-dan başlanıldı. مَا sözü amildir, bildiyimiz kimi. Önünə aldığı التَّكَبُّرُ sözü mâ’nın ismidir və merfudur, xəbəri isə لاَئِقًا olaraq mansubdur. Lâ’ya gəlincə, lâ amildir və önünə aldığı حَسَدٌ sözü onun ismidir və merfudur, حَلاَلاً sözü isə lâ’nın xəbəri olaraq mansubdur.

Doqquzuncusu; Nasb və Cezm edicilərdən Hali (yalın) olan Fiil-i Muzari’dir. Muzari fiili nasb edicilər 4 idi. Baxmaq üçün buraya tıklayın. Muzari fiili cezm edicilər isə 15 idi. Baxmaq üçün buraya tıklayın. Bunlardan başqa muzari fiil heç vaxt cerr almaz, mecrur olmaz. Geriye merfuluğu qalır. Bu da Amil-i Manevidən ötəri baş verir. Muzariyi manevi bir amil mamul edib merfu olmasını təmin edir. Başında heç bir şey olmur. Manevi amili xatırlamaq üçün tıklayın. Misalımıza gəlincə; يُحِبُّ اللهُ تَعَالَى التَّوَاضُعَ “Allah-u Təala təvazünü sevir” tərkibində يُحِبُّ fiil-i muzari və amil-i manevidən ötəri öz-özünə merfudur. اللهُ sözü isə onun failidir və yenə merfudur. التَّوَاضُعَ isə meful olaraq mansubdur. Bu bir fiil cümləsidir.