Mənəvi Amillər

وَ الْمَعْنَوِىُّ؛ اِثْنَانِ. اَلْأَوَّلُ؛ رَافِعُ الْمُبْتَدَإِ وَ الْخَبَرِ، نَحْوُ؛ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ. وَ الثَّانِى؛ رَافِعُ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ، نَحْوُ؛ يَرْحَمُ اللهُ تَعَالَى التَّائِبَ

وَ الْمَعْنَوِىُّ və Mənəvi amillərə gəldikdə; اِثْنَانِ iki dənədir. اَلْأَوَّلُ birincisi; رَافِعُ الْمُبْتَدَإِ mübtədayı qaldırandır, وَ الْخَبَرِ və xəbəri də qaldırandır. Bu sadə bir isim cümləsidir. نَحْوُ nümunəsi belədir; مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ “Allahın elçisi Məhəmməddir” kimidir. وَ الثَّانِى; və ikincisi; رَافِعُ qaldırandır, الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ muzari fiili. نَحْوُ nümunəsi belədir; يَرْحَمُ اللهُ تَعَالَى التَّائِبَ “Allah-Təala tövbə edənə rəhm edir” kimidir.

Mətnin Ümumi Mənası; Bildiyimiz kimi amillər 60 dənədir. Bu altmış amil iki hissəyə bölünür. 58 dənəsi ləfzi amillərdir, 2 dənəsi isə mənəvi amillərdir. (58 ləfzi amil də iki yerə ayrılır. 49-u səmai amildir, 9-u qiyasi amildir.) Biz indi 58 ləfzi amili öyrəndik və sıra 2 mənəvi amilə gəldi. Mənəvi amil; iki dənədir.

Birincisi mübtədayı və xəbəri qaldırmaqdır. Mənəvi olması, görünməyən bir amilin olması deməkdir. Cümlədəki yerinə görə amil-i mənəvi olaraq merfu olması deməkdir. Nümunə:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ

“Allahın elçisi Məhəmməddir” dedikdə مُحَمَّدٌ sözü mübtəda və merfudur, رَسُولُ اللهِ isə xəbərdir və yenə merfudur. Təbii ki, muzaf və muzafun ileyhdən ibarətdir, məhəllən merfu deyə bilərik. Nümunəmiz belə də ola bilərdi; مُحَمَّدٌ رَسُولٌ “Məhəmməd resuldur” gördüyünüz kimi sadə bir isim cümləsi və mübtəda ilə xəbər amil-i mənəvi səbəbindən merfudur.

İkincisi Muzari fiili merfu edən amil-i mənəvidir. Nümunəsi:

يَرْحَمُ اللهُ تَعَالَى التَّائِبَ

“Allah-Təala tövbə edənə rəhm edir” kimidir. Əgər muzari fiil nevasib (nasb edənlər) və cevazim (cezm edənlər) olan ədatlardan uzaqdırsa, amil-i mənəvi səbəbindən həmişə merfudur.