Mutlaq Feli

Birinci amil mütləq fildir; hər bir fiil ref və nəsb edər. Misal olaraq: Allah hər şeyi yaratdı, Quran bir enişlə endi və hər bir fiil üçün mütləq bir merfu olmalıdır. Əgər fiil ilə cümlə tam olursa, ona tam fiil deyilir, misal: Allah-Təala bildi. Əgər tam olmursa və nəsb edilmiş xəbərə ehtiyac duyursa, ona naqis fiil deyilir, misal: Allah-Təala alim və hakim idi, asi cəzaya layiq oldu, günahkar Allah-Təaladan uzaqdır, ruh bədəndə olduğu müddətcə tövbə qəbul olunur, Allah-Təala cisim deyil. Bu misallardakı كَانَ və صَارَ və مَازَالَ və مَادَامَ və لَيْسَ sözləri 'kane və onun bacıları', yəni naqis fiillər adlanır. Bundan başqa çoxlu naqis fiil var. İzhar kitabında onların əksəriyyətini görəcəyik. Hələlik bilək ki, naqis fiil ismini ref edir, xəbərini isə nəsb edir. Yuxarıda dediyimiz kimi, əgər nəsb edilmiş xəbərə ehtiyac varsa, o naqis fiildir. Deməli, naqis fiilin xəbəri nəsb olunur, misallarda gördüyümüz kimi.
Mətnin ümumi mənası: Dokuz Qiyasi Amillərin birincisi mütləq fiildir. Hər fiil ref və nəsb edər. Misal:

خَلَقَ اللهُ كُلِّ شَيْئٍ

Bu cümlədə خَلَقَ fiili اللهُ sözünü ref etmişdir. كُلَّ sözü isə nəsb olunmuşdur. Daha,

نَزَلَ الْقُرْآنُ نُزُولاً

Cümlədəki نَزَلَ feli الْقُرْآنُ sözünü ref edib, halini isə نُزُولاً olaraq mansub edib. Göründüyü kimi خَلَقَ və نَزَلَ feləri ref və nasb ediblər. Hər feli üçün ref etmədən qaçış yoxdur. Əgər fel ilə ref olunan mamul kəlam baxımından tam olarsa, o feli tam fel adlandırılır. Misal:

عَلِمَ اللهُ تَعَالَى

Cümlədəki عَلِمَ feli kimidir. Bu tərkibdə عَلِمَ feli merfusu اللهُ sözü ilə birlikdə kəlam baxımından tamdır. Əgər fel ref etdiyi mamulu ilə kəlam baxımından tam olmursa, əksinə mansub bir xəbərə ehtiyac duyursa, o feli nakis fel adlandırılır. Misalları:

كَانَ اللهُ تَعَالَى عَلِيمًا حَكِيمًا

Cümlədəki كَانَ feli nakis feldir. Ref etdiyi mamul isə اللهُ sözüdür. Bu nakis fel ilə merfu söz kəlam baxımından tam deyil. Azərbaycan dilində mənası belədir: "Allah ...-dır" şəklindədir. Bizim mansub bir xəbərə ehtiyacımız var. Misalda göründüyü kimi عَلِيمًا حَكِيمًا kimi iki mansub xəbər cümləmizi kəlam baxımından nakislikdən xilas edir. Digər misal:

صَارَ الْعَصِى مُسْتَحِقًّا لِلْعَذَابِ

Cümlədə صَارَ nakis fellərdən biridir. Mənası: döndü, oldu kimidir. صَارَ nakis feli الْعَصِى sözünü təqdirən ref edərək özünə isim etdi və kəlam baxımından tam olmadığından مُسْتَحِقًّا kimi mansub bir xəbər aldı. Digər misal:

مَازَالَ الْمُذْنِبُ بَعِيدًا مِنَ اللهِ تَعَالَى

Cümlədəki مَازَالَ nakis fellərdən biridir. الْمُذْنِبُ onun ismidir və merfudur. Kəlam baxımından tam olmadığı üçün بَعِيدًا kimi mansub bir xəbərə ehtiyac duyub. Digər misal:

تُقْبَلُ التَّوْبَةُ مَادَامَ الرُّوحُ دَاخِلاً فِي الْبَدَنِ

Cümlədə مَادَامَ nakis fellərdən biridir və الرُّوحُ sözünü isim edib ref etmişdir, kəlam baxımından tam olmaq üçün دَاخِلاً kimi mansub bir xəbər alıb. لَيْسَ اللهُ تَعَالَى جِسْمًا cümləsində isə لَيْسَ nakis fellərdən biridir və اللهُ sözünü ref edib isim alıb. Fel ilə merfusu nakis qaldığından جِسْمًا kimi mansub bir xəbərə ehtiyac duyub. Yəni nakis fellər ismini ref və xəbərini nasb edirlər. Əgər ref edilmiş isim ilə fel birlikdə bir məna ifadə edirsə, o fel tam feldir. Əgər etmirsə, üstəlik mansub bir xəbərə ehtiyac duyursa, o fel də nakis feldir. Unutmayaq...