اَلْبَابُ الرَّابِعُ؛ اِفْعَالَّ يَفْعَالُّ اِفْعِيلاَلاً وَ مَوْزُونُهُ؛ اِحْمَارَّ يَحْمَارُّ اِحْمِيرَارًا وَ عَلاَمَتُهُ؛ أَنْ يَكُونَ مَاضِيهِ عَلَى سِتَّةُ أَحْرُفٍ بِزِيَادَةِ الْهَمْزَةِ فِي أَوَّلِهِ وَ الْأَلِفُ بَيْنَ الْعَيْنِ وَ اللَّامِ وَ حَرْفٍ آخَرَ مِنْ جِنْسِ لاَمِ فِعْلِهِ فِي آخِرِهِ وَ بِنَاؤُهُ؛ أَيْضًا لِمُالَغَةِ اللَّازِمِ وَ لَكِنْ هَذَا الْبَابُ اَبْلَغُ مِنْ بَابِ الْإِفْعِلاَلْ، لِأَنَّهُ يُقَالُ؛ حَمِرَ زَيْدٌ إِذَا كَانَ لَهُ حُمْرَةٌ فِي الْجُمْلَةِ، وَ يُقَالُ؛ اِحْمَرَّ زَيْدٌ إِذَا كَانَ لَهُ حُمْرَةٌ مُبَالَغَةً وَ يُقَالُ؛ اِحْمَارَّ زَيْدٌ إِذَا كَانَ لَهُ حُمْرَةٌ زِيَادَةَ مُبَالَغَةٍ
اَلْبَابُ الرَّابِعُ Dörd dənə olan sülasi məzid südasinin dördüncü babının keçmişi اِفْعَالَّ və indiki zamanı يَفْعَالُّ və məstəri isə اِفْعِيلاَلاً vəzinlərindən gəlir, وَ مَوْزُونُهُ bu babın məvzunu keçmişdə اِحْمَارَّ və indiki zamanda يَحْمَارُّ və məstərdə isə اِحْمِيرَارًا şəklindədir, وَ عَلاَمَتُهُ bu babın əlaməti; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, مَاضِيه bu babın keçmişinin, عَلَى سِتَّةِ أَحْرُفٍ altı hərf üzərində olması, بِزِيَادَةِ الْهَمْزَةِ bir hemze artımı ilə, فِي أَوَّلِهِ bu baba daxil olan sülasi mücərrəd keçmiş feilinin əvvəlinə, وَ الْأَلِفُ və bir elif, بَيْنَ الْعَيْنِ وَ اللَّامِ ayn ul-feil ilə lam ul-feil arasına, وَ حَرْفٍ آخَر və başqa bir hərf, مِنْ جِنْسِ لاَمِ فِعْلِهِ feilin lam ul-feilindən olan, فِي آخِرِهِ sona. وَ بِنَاؤُهُ bu babın quruluşu; أَيْضًا əvvəlki ifiâl babı kimidir, لِمُبَالَغَةِ اللَّازِمِ lazımın mübaliğəsi üçün, وَ لَكِنْ هَذَا الْبَابُ lakin bu اِفْعِيلاَلْ babı, اَبْلَغُ daha mübaliğəlidir, مِنْ بَابِ الْإِفْعِلاَلْ if’iâl babından, لِأَنَّهُ يُقَالُ çünki deyilir ki; حَمِرَ زَيْدٌ "Zeyd qızardı" və إِذَا كَانَ لَهُ Zeyd üçün olduğu zaman, حُمْرَةٌ bir qızartı, فِي الْجُمْلَةِ bir az. وَ يُقَالُ və deyilir; اِحْمَرَّ زَيْدٌ "Zeyd çox qızardı" və إِذَا كَانَ لَهُ Zeyd üçün olduğunda, حُمْرَةٌ bir qızartı, مُبَالَغَةً mübaliğəli şəkildə. وَ يُقَالُ və yenə deyilir ki; اِحْمَارَّ زَيْدٌ "Zeyd lap qıpqırmızı oldu" və إِذَا كَانَ لَهُ Zeyd üçün olduğunda, حُمْرَةٌ bir qızartı, زِيَادَةَ مُبَالَغَةٍ mübaliğədən daha artıq.
Mətnin Ümumi Mənası; Sülasi məzid südasinin 4 babının keçmişi اِفْعَالَّ, indiki zamanı يَفْعَالُّ və məstəri isə اِفْعِيلاَلاً vəzinlərindən gəlir. Bu vəzinlərə uyğun gələn məvzun isə keçmişdə اِحْمَارَّ, indiki zamanda يَحْمَارُّ və məstərdə isə اِحْمِيرَارًا şəklindədir. Bu babın əlaməti isə, əvvəl sülasi mücərrəd olan feilin başına bir hemze və ayn ul-feil ilə lam ul-feil arasına bir elif hərfi və feilin sonuna lam ul-feil cinsindən bir hərf artımı ilə ortaya çıxan keçmiş feilin 6 hərf üzərində olmasıdır. Bu babın quruluşu əvvəlki اِفْعِوَّالْ babı kimi lazımın mübaliğəsi üçündür. Lakin bu اِفْعِيلاَلْ babı, اِفْعِلاَلْ babının daha mübaliğəli halıdır. Çünki Zeyd bir az qızardıqda حَمِرَ زَيْدٌ deyilir. Zeyd çox qızaranda اِحْمَرَّ زَيْدٌ deyilir və Zeyd lap mübaliğəli şəkildə qıpqırmızı olanda حَمِرَ "qızardı, qırmızı oldu" feili bu babdan اِحْمَارَّ زَيْدٌ olaraq gəlir.
| Sülasi Mücerred 4.Bab |
اِفْعِلاَلْ |
اِفْعِيلاَلْ |
| حَمِرَ |
اِحْمَرَّ |
اِحْمَارَّ |
| Bir az qızardı |
Çox qızardı |
Qıpqırmızı oldu |
| حَمِرَ Sülasi Mücerred Felinin اِفْعِيلاَلْ Babasına Daxil Olması |
| Lâm əl-Fel 2 |
Lâm əl-Fel |
Zaid Elif |
Ayn əl-Fel |
Fa əl-Fel |
Zaid Elif |
| ـلَ |
لْـ |
ـا |
ـعَـ |
فْـ |
اِ |
| رَ |
رْ |
ـا |
ـمَـ |
حْـ |
اِ |