Hərf-i Cərr və Mütealliq

وَ لاَ بُدَّ لِهَذِهِ الْحُرُوفِ مِنْ مُتَعَلَّقٍ، فِعْلٌ أَوْ شِبْهُهُ أَوْ مَعْنَاهُ إِلاَّ الزَّائِدَ مْنْهَا. نَحْوُ؛ كَفَى بِاللهِ وَ بِحَسْبِكَ دِرْهَمٌ. وَ رُبَّ وَ حَاشَا وَ خَلاَ وَ عَدَا وَ لَوْلاَ وَ لَعَلَّ فَإِنَّهَا لاَ تَتَعَلَّقُ بِشَيْئٍ

وَ لاَ بُدَّ qaçılmazdır, لِهَذِهِ الْحُرُوفِ bu hərflər üçün, مِنْ مُتَعَلَّقٍ bir mütəəlliqdən; O mütəəlliq فِعْلٌ fel, أَوْ شِبْهُهُ və ya felə bənzər, أَوْ مَعْنَاهُ və ya fel mənasıdır. إِلاَّ yalnız istisnadır, الزَّائِدَ əlavə olan hərf-i cər, مْنْهَا mütəəlliqdən. نَحْوُ misal; كَفَى بِالله “Allah kifayətdir” ifadəsindəki بِ hərf-i cəri kimi, وَ بِحَسْبِكَ دِرْهَمٌ “Sənə bir dirhəm kifayətdir” cümləsindəki بِ hərf-i cəri kimi. Bununla yanaşı رُبَّ, حَاشَا, خَلاَ, عَدَا, لَوْلاَ və لَعَلَّ hərf-i cərləri, فَإِنَّهَا çünki bu hərflər, لاَ تَتَعَلَّقُ بِشَيْئٍ heç bir şeyə təəllüq etmirlər, yəni mütəəlliqə ehtiyac yoxdur.

Mətnin Ümumi Mənası: Əlavə hərf-i cərlər istisna olmaqla, hərf-i cərlərin felə, felə bənzər və ya fel mənasına təəllüq etməsi qaçılmazdır. Mütəəlliqi mütləq olur. Lakin əlavə hərf-i cərlər belə deyil. Misal; كَفَى بِالله və بِحَسْبِكَ دِرْهَم ifadələrindəki بِ hərf-i cəri kimi. Əgər bu ifadələrdə بِ hərf-i cəri olmasaydı, məna dəyişməzdi, lakin ifadə dəyişərdi. Bu əlavə بِ hərf-i cəri ilə yanaşı رُبَّ, حَاشَا, خَلاَ, عَدَا, لَوْلاَ və لَعَلَّ hərf-i cərləri də heç bir şeyə təəllüq etmirlər.

فَمَجْرُورُ الزَّائِدِ وَ رُبَّ بَاقٍ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلَ دُخُولِهِمَا وَ مَجْرُورُ حُرُوفِ الْإِسْتِثْنَاءِ كَالْمُسْتَثْنَى ِبِإِلاَّ عَلَى مَا سَيَجِئُ.

فَمَجْرُورُ الزَّائِدِ əlavə hərf-i cərin məcruru, وَ رُبَّ və rubbe hərf-i cərinin məcruru, بَاقٍ qalır, sabitdir, عَلَى مَا o hal üzərində ki, كَانَ عَلَيْهِ onun üzərində idi, قَبْلَ دُخُولِهِمَا o iki hərf-i cərin daxil olmasından əvvəl, وَ مَجْرُورُ حُرُوفِ الْإِسْتِثْنَاءِ və istisna hərflərinin məcruru, كَالْمُسْتَثْنَى istisna olunan kimi, بِإِلاَّ illa ilə istisna olunan kimi, عَلَى مَا سَيَجِئُ gələcəkdə izah olunacaq.

Mətnin Ümumi Mənası: Əlavə və rubbe hərf-i cərlərinin məcruru sabitdir. Yəni məcrur olan isim, hərf-i cərlər daxil olmadan əvvəlki i'rab halını saxlayır. İstisna hərflərinin məcruru isə illa ilə olan istisna kimi olur, bu, gələcəkdə izah olunacaq.

وَ مَجْرُورُ لَوْلاَ وَ لَعَلَّ مُبْتَدَأٌ وَ مَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ. نَحْوُ؛ لَوْلَاكَ لَهَلَكَ زَيْدٌ. وَ لَعَلَّ زَيْدٍ قَائِمٌ.

وَ مَجْرُورُ لَوْلاَ وَ لَعَلَّ levla və leallenin məcruru, مُبْتَدَأٌ mübtədadır, وَ مَا بَعْدَهُ və mübtədadan sonra gələn isə, خَبَرُهُ levla və leallenin məcruru olan mübtədanın xəbəridir. نَحْوُ misal; لَوْلَاكَ لَهَلَكَ زَيْدٌ “Əgər sən olmasaydın, Zeyd mütləq həlak olardı” və لَعَلَّ زَيْدٍ قَائِمٌ “Ümid edilir ki, Zeyd ayaqdadır” kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Levla və lealle hərf-i cərlərinin məcruru mübtədadır. Bundan sonra gələn ifadə isə məcrur mübtədanın xəbəridir.

وَ مَجْرُورُ مَا عَدَا هَذِهِ السَّبْعَةَ مَنْصُوبُ الْمَحَلِّ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ فِيهِ لِمُتَعَلَّقِهِ إِنْ كَانَ الْجَارُّ فِي أَوْ مَا بِمَعْنَاهُ. نَحْوُ؛ صَلَّيْتُ فِي الْمَسْجِدِ أَوْ بِالْمَسْجِدِ. أَوْ مَفْعُولٌ لَهُ؛ إِنْ كَانَ الْجَارُّ لاَمًا أَوْ مَا بِمَعْنَاهُ. نَحْوُ؛ ضَرَبْتُ زَيْدًا لِلتَّأْدِيبِ وَ كَيْمَهْ عَصَيْتَ. أَوْ مَفْعُولٌ بِهِ غَيْرُ صَرِيحٍ؛ İNْ كَانَ الْجَارُّ مَا عَدَاهُمَا. نَحْوُ؛ مَرَرْتُ بَزَيْدٍ. وَ قَدْ يُسْنَدُ الْمُتَعَلَّقُ إِلَى الْجَارِّ وَ الْمَجْرُورِ فَيَكُونُ مَرْفُوعَ الْمَحَلِّ عَلَى أَنَّهُ نَائِبُ الْفَاعِلِ. نَحْوُ؛ مُرَّ بِزَيْدٍ. وَ يَجُوزُ تَقْدِيمُ مَا عَدَا هَذَا عَلَى مُتَعَلَّقِهِ. نَحْوُ؛ بِزَيْدٍ مَرَرْتُ 

وَ مَجْرُور və mecruru, مَا عَدَا xaricində olan, هَذِهِ السَّبْعَةَ bu 7 hərfi-cər ki, onlar rubbe, haşa, hala, âda, levla, lealle və zaid hərfi-cərlərdir, مَنْصُوبُ الْمَحَلِّ məhəlcə mənsubdur, عَلَى أَنَّهُ mecrur olmaq üzrə, مَفْعُولٌ فِيهِ məf'ulun fih olmaq üzrə, لِمُتَعَلَّقِهِ o hərfi-cərin mütəəlləqinə, إِنْ كَانَ الْجَارّ əgər cər olarsa, فِي zarfiyyət mənasında, أَو və ya, مَا بِمَعْنَاهُ onun mənasında olan bir şey, نَحْوُ misalı belədir; صَلَّيْتُ فِي الْمَسْجِدِ "Məsciddə namaz qıldım" أَوْ və ya, صَلَّيْتُ بِالْمَسْجِدِ "Məsciddə namaz qıldım" kimi, أَوْ مَفْعُولٌ لَهُ və ya məf'ulun leh olmaq üzrə, إِنْ كَانَ الْجَار əgər cər olarsa, لاَمًا lam, səbəbiyyət mənasında, أَوْ və ya, بِمَعْنَاهُ onun mənasında olan bir şey, نَحْوُ misalı belədir; ضَرَبْتُ زَيْدًا لِلتَّأْدِيبِ "Zeydi tərbiyə etmək üçün döydüm", وَ كَيْمَهْ عَصَيْتَ və "Niyə asi oldun" kimi. أَو və ya, مَفْعُولٌ بِهِ غَيْرُ صَرِيحٍ məf'ulun bih qeyri-sarih olmaq üzrə, إِنْ كَانَ الْجَارُّ əgər cər olarsa, مَا عَدَاهُمَا lam və fiy mənaları xaricində, مَرَرْتُ بَزَيْدٍ "Zeydə rast gəldim" və وَ قَدْ يُسْنَدُ الْمُتَعَلَّق bəzən mütəəlləq isnad edilir, إِلَى الْجَارِّ وَ الْمَجْرُورِ cər və mecrura, فَيَكُونُ مَرْفُوعَ الْمَحَلِّ o halda məhəlcə mərfu olur, عَلَى أَنَّهُ نَائِبُ الْفَاعِلِ naib ul-fail olmaq üzrə, نَحْوُ misalı belədir; مُرَّ بِزَيْدٍ "Zeydə rast gəlinildi" və وَ يَجُوزُ تَقْدِيمُ təqdim etmək caizdir, مَا عَدَا xaric olan şey, هَذَا عَلَى مُتَعَلَّقِهِ mütəəlləqi üzərinə, نَحْوُ misalı belədir; بِزَيْدٍ مَرَرْتُ "Yalnız Zeydə rast gəldim" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Bu 7 hərfi-cəri aşan hərfi-cərlərin mecruru mütəəlləqi üçün məf'ulun fih olmaq üzrə məhəlcə mənsubdur. Bu da əgər hərfi-cər فِي və فِي mənasında olarsa, olur. Misal; صَلَّيْتُ فِي الْمَسْجِدِ أَوْ بِالْمَسْجِدِ kimi. Və ya o mecrur məf'ulun leh olmaq üzrə məhəlcə mənsubdur. Bu da əgər cər لاَمْ və ya لاَمْ mənasında olarsa, olur. Misal; ضَرَبْتُ زَيْدًا لِلتَّأْدِيبِ və كَيْمَهْ عَصَيْتَ kimi. Və ya o mecrur məf'ulun bih qeyri-sarih olmaq üzrə məhəlcə mənsubdur. Bu da o cərin فِي və لاَمْ mənalarında olmadıqda olur. Misal; مَرَرْتُ بَزَيْدٍ "Zeydə rast gəldim" kimi. Bəzən mütəəlləq cər və mecrura isnad edilir. Beləliklə o cər və mecrur naib-i fail olmaq üzrə məf'ulun bih qeyri-sarih məhəlcə mərfu olur, misal; مُرَّ بِزَيْدٍ "Zeydə rast gəlinildi" tərkibindəki بِزَيْدٍ cər və mecruru kimi.