Min Hərf-i Cərr

مِنْ hərfi-cərrinin təxminən 10 mənası vardır, amma ilk ağla gələn mənası -dən, -dan ifadə edən ibtidə (başlanğıc) mənasıdır.

اِبْتِدَاءْ Başlanğıc Mənası; İsra surəsinin ilk ayəsində Allah-Təala, Məhəmməd Əleyhisselamı Məscidül-Haramdan Məscidül-Əqsaya apardığını bizə bildirir. Bu ayədəki min-i ibtidaiyyəni görək; سُبْحَانَ أَلَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى "Qulunu (Məhəmməd ə.s) bir gecə Məscidül-Haramdan Məscidül-Əqsaya aparan (Allah-Təala) ki, Sübhandır" ayəsindəki مِنَ الْمَسْجِدِ "Məsciddən" sözündəki min hərfi-cərr ibtidə, yəni başlanğıc mənası daşıyır. Bu səfərin Məscidül-Haramdan başladığını anlayırıq.

تَبْعِيضْ Bazilik Mənası; Yəni min hərfi-cərr daxil olduğu ismin bir hissəsini, bir qismini ifadə etmək üçün istifadə olunur. أَكَلْتُ مِنَ الْفَاكِهَةِ مِنَ التُّفَّاحِ "Meyvədən yedim, yəni almadan" cümləsində birinci min مِنَ الْفَاكِهَةِ ibtidə mənasında, ikinci min مِنَ التُّفَّاح təbiiz mənasındadır. Çörək yedim desəm, bütün çörəyi yemiş olduğumu bildirirəm, çörəkdən yedim desəm, çörəyin bir hissəsini, yəni bir qismini yemiş olduğumu bildirirəm. Bu bəzi mənasını ifadə edən hərfi-cərr min-i təbiizdir.

تَبْيِينْ Bəyan Mənası; Əslində min-i təbyin qapalı olan mənanı bəyan etmək üçün gəlir, "yəni" deyə cümləyə başlaya bilərik. فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ olan Həcc surəsinin 30-cu ayəsini söz-söz bəyan edək; فَ - elə isə, اجْتَنِبُوا - çəkinin, الرِّجْسَ - murdarlıqdan. Buraya qədər: Murdarlıqdan çəkinin! Bir çox murdarlıq var, burada anlatılan murdarlığın növüdür, murdarlıqdan məqsəd مِنَ الْأَوْثَانِ "butlardan"dır. Buradakı min hərfi الرِّجْسَ sözünü təbyin edən hərfi-cərrdir.

زَيَادَه Zaid Mənası; Bildiyimiz kimi, bəzi hərfi-cərrlər sözü bəzəkli söyləmək üçün və ya mənanı daha gücləndirmək üçün zaid olaraq əlavə edilir. Buna misal; مَا جَاءَنِى مِنْ رَجُلٍ düz məna olaraq baxsaq "Mənə adamdan, yəni bəzi adamlardan biri gəlmədi" şəklindədir. Burada -dən, -dan mənası ifadə etməsi zaiddir, yəni min hərfi-cərrini çıxarsaq məna pozulmaz və ifadə belə olur; مَا جَاءَنِى رَجُلٌ "Mənə bir adam gəlmədi" nəticəsi çıxır. Görü Göründüyü kimi, mənada heç bir dəyişiklik yoxdur. بَدَلْ Bedel Mənası; Bir şeydən əvəz olmağı ifadə edir. Yəni min ... deyildikdə, o şeydən əvəz olur. Tövbə surəsinin 38-ci ayəsində Allah-Təala belə buyurur: أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ "Siz axirət həyatına qarşı dünya həyatına razı oldunuzmu?" ayəsindəki مِنَ الْآخِرَةِ ifadəsi dünya həyatından əvəzdir. ظَرْفِيَّتْ Zarf Mənası; إِذَا نُودِيَ الصَّلاَةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمْعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللهِ Cümə surəsinin 9-cu ayəsindəki مِنْ يَوْمِ الْجُمْعَةِ "Cümə günündən" kimi başa düşülsə də, buradakı min zarf mənasındadır və فِي mənasındadır, yəni Cümə günü içində mənasını verir. تَعْلِيلْ Səbəb Mənası; مِمَّا خَطَيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا "Onlar günahları səbəbindən boğuldular" ayəsindəki مِمَّا ifadəsinin əsli مِنْ + مَا birləşməsidir. Burada günahlarından deyərkən, günahları səbəbindən mənası vardır. Nuh surəsi 75-ci ayəsi. مُجَاوَزَتْ Mücavizə Mənası; يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا "Vay halımıza, biz bundan qafillik içində idik" ayəsindəki مِنْ هَذَا "bundan" yəni az öncəki qafillik içində olmalarından cavazən bir daha təkrar edilmişdir. Ənbiya surəsi 97-ci ayəsi. اِسْتِعَانَه Yardım Mənası; يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ "Gizli bir baxışla baxırlar" ayəsindəki مِنْ طَرْفٍ "baxış ilə" əslində buradakı min hərfi-cerri ba hərfi-cerri kimi istifadə olunmuşdur. Şura surəsi 45-ci ayəsi. اِسْتِعْلاَءْ Üstündə olma Mənası; وَ نَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ "Qövmə qarşı ona yardım etdik" ayəsindəki مِنَ الْقَوْمِ əslində عَلَى الْقَوْمِ mənasındadır. Ənbiya surəsi 77-ci ayəsi. Min hərfi-cerrinə dair xüsusiyyətlər: Əgər min hərfi-cerrindən sonra əlif-lamlı bir isim gələrsə, sonu sakit olan مِنْ hərfi-cerri fətalı oxunaraq keçid edilir. Misal: مِنَ الْحَيَاةِ "hayatdan" kimi. Əgər min hərfi-cerrindən sonrakı isim əlif-lamsızdırsa, sonu sakit olan مِنْ hərfi-cerri kəsrəli oxunaraq keçid edilir. مِنِ ابْنِكَ "oğlundan" kimi.