Ba Hərf-i Cərr

Ba hərfi cərrinin 14 mənasını bilməyimiz hələlik bizə kifayətdir.

اِلْصَاقْ (İlsaq) Bitişdirmə mənası: أَمْسَكْتُ بِزَيْدٍ “Zeydə yapışdım” cümləsində بِزَيدٍ cərr və məcrurdur. بِ hərfi cərrdir, زَيْد isə hərfi cərrin məksur olan məcrurudur. مَرَرْتُ بِزَيْدٍ “Zeydə uğradım” cümləsində də بِزَيدٍ cərr və məcrurdur. بِ hərfi cərrdir, زَيْد isə hərfi cərrin məksur olan məcrurudur. Yəni -ə, -a kimi bitişmə mənası ehtiva edir. بِكَ “Sənə”, بِهِمْ “Onlara” kimi zamirlərə də bitişir. آمَنْتُ بِاللهِ “Allaha iman etdim” cümləsində failin etdiyi iş, məful mövqeyində olan بِاللهِ cərr-məcruruna aid olur. Bu əlaqəni təmin edən بِ hərfi cərrdir.

اِسْتِعَانَه (İsti'anə) Yardım mənası: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ “Qələm ilə yazdım” cümləsində yazma işi qələm ilə edilmişdir, yəni qələm yardımı ilədir. Bunu بِ hərfi cərr ilə ifadə etmək mümkündür.

تَعْدِيَّتْ (Ta'diyə) Keçişlilik mənası; بِ hərfi cərr önünə gəldiyi ismə aid olan failin feli mütəaddi edir. ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ “Zeydə getdim” cümləsini “Zeydi göndərdim” kimi də başa düşə bilərik. Əgər demək istədiyimiz “Zeydi göndərdim” mənasıdırsa, bu بِ hərfi cərr ta'diyət üçündür. Cümlənin əsli اَذْهَبْتُ زَيْدًا “Zeydi göndərdim” şəklindədir.

مُقَابَلَه (Müqabilə, yəni عِوَضِيَّتْ) Qarşılıq mənası; بِعْتُ هَذَا الْكِتَابَ بِأَلْفِ دِرْهَمِ “Bu kitabı 1000 dirhəmə satdım” cümləsindəki بِ hərfi cərr müqabilə mənasındadır.

تَبْعِيضْ (Təb'iz) Bəziyyət mənası; Adətən مِنْ hərfi cərr min-i təb'iz kimi adlandırılsa da, بِ hərfi cərr də bu anlayışa daxil ola bilər. عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللهِ “O bir bulaq ki, Allahın qulları ondan (bulaqdan) içir” İnsan surəsi 6-cı ayədəki بِهَا cərr və məcrurundakı بِ hərfi cərr əslində مِنْ mənasındadır.

مُصَاحَبَتْ (Bir olma) Sahibliyik mənası; Yəni بِ hərfi cərr مَعَ mənasında işlədilir. وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ “Küfr ilə girdilər..” Maidə surəsi 61-ci ayədəki بِالْكُفْرِ sözündəki بِ hərfi cərr burada مَعَ mənasında istifadə olunub.

مُجَاوَزَتْ Mucavəzət mənası; فَسْئَلْ بِهِ خَبِيرًا “Xəbərdar olandan soruş” Furqan surəsi 59-cu ayədəki بِهِ cərr və məcruru “ondan” mənasını verir. Yəni -dən, -dan şəkilçisi yerinə hərfi cərr istifadə olunub. Əslində عَنْهَا “ondan” şəklindədir.

ظَرْفِيَّتْ Zarfiyyet Mənası; Fİ "içində" hərfi-cərrisi kimi işləyir. وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهِ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ "Siz zillət (az əsgər, az silah və s.) içində olduğunuz halda Allah Bedirdə sizə kömək etdi" Ali İmran 123-cü ayəsindəki بِبَدْرٍ cərr və məcruru "Bedirdə" mənasındadır. Əslində فِي بَدْرٍ şəklindədir. İkinci misal; نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ "Onları səhərdə (səhər vaxtında) xilas etdi" Qəmər surəsi 34-cü ayəsindəki بِسَحَرٍ "səhərdə" cərr və məcrurundakı بِ hərfi فِي "içində" hərfi-cərrisi kimi işləyib.

بَدَلْ Bedel Mənası; مَا يَسِرُّنِى أَنَّ لِي بِهَا حُمْرَ النَّعَمِ "Onların qırmızı dəvəsi olması məni sevindirmir" cümləsindəki بِهَا cərr – məcrurundakı بِ hərfi onların qırmızı dəvələrə sahib olmalarından bedeldir.
اِسْتِعْلاَءْ (İsti’la) Üstündə Mənası; Əslində عَلَى "üstündə" mənası verir. وَ مِنْ اَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ "Kitab əhlindən elə kəslər var ki, ona bir kantar əmanət etsən, onu sənə tam qaytarar" Ali İmran 75-ci ayəsində بِقِنْطَارٍ sözündəki ba hərfi-cərrisi عَلَى mənasındadır.

سَبَبِيَّتْ Sebəbiyyət Mənası; فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ "Onlar verdikləri əhdə əməl etmədikləri üçün onları lənətlədik" Maidə surəsi 13-cü ayəsindəki بِمَا sözündəki ba hərfi-cərrisi مَا ilə birləşəndə səbəb və şey mənası verir. Səbəbi başdakı فَ hərfi də qatır. فَ yəni əvvəl olan bir şeyə qarşı mənasını da verir.

تَأْكِيْدْ (Tə’kid) Gücləndirmə Mənası; Tə’kid mənasında artıq olması ehtimal olunur. وَ كَفَى بِاللهِ شَهِيدًا "Şahid olaraq Allah kifayətdir" Nisa surəsi 79-cu ayəsindəki بِاللهِ sözündəki ba hərfi artıqdır və كَفَى sözünün tə’kididir.
قَسَمْ (Qəsəm) And Mənası; قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ "Dedi: Sənin izzətinə and olsun ki, onların hamısını azdıracağam" Sad surəsi 82-ci ayəsindəki بِعِزَّتِكَ "sənin izzətinə and olsun" cümləsindəki "and, yemin" ba hərfi-cərrisi sayəsindədir.

اِنْتِهَاءْ Yönəlmə Mənası; وَ قَدْ اَحْسَنَ بِي "Mənə yaxşılıq etdi" Yusuf surəsi 100-cü ayəsindəki بِي "mənə" deməkdir. Əslində إِلَّيَّ şəklindədir.