Feyl vəzni

فعلin vəzni; Şərti odur ki, yalnız felə məxsus olsun, məsələn, شَمَّرَ və ضُرِبَ kimi, ya da əvvəlində əlavə hərf olsun, bu əlavə hərf tə-i tə'nisə qəbul etməsin. Buna görə də أَحْمَرُ qəbul olunmur, يَعْمَلٌ isə munsarif olur. Hansı isimdə alimiyyət təsir edirsə, nekirə olunduqda munsarif olur, çünki alimiyyət yalnız adil və fiil vəznində olanlarda şərtdir və bu ikisi ziddir, yalnız biri olur. Nekirə olunduqda səbəbsiz və ya bir səbəblə qalır. Sibeveyh, Ahfeşə أَحْمَرُ kimi isimlərdə, nekirə olunduqda, asli sifətə görə fərqli yanaşır. Sibeveyhə görə, nekirə olunduqda asli sifət geri qayıdır və bu isimlər gayrı munsarif olur. Bu qayda خَاتِمٍ babına lazım deyil, çünki iki ziddə bir hökm vermək olmaz. Bütün bu bab lam və ya izafət ilə kəsrə ilə məcur olur.

فعلin vəzni Gayrı munsariflərin doqquzuncusu fiil vəznidir. Fiil vəznində olan isimlərin gayrı munsarif olması üçün şərt; o vəznin felə məxsus olmasıdır. شَمَّرَ kimi, ضُرِبَ kimi. Yaxud bu fiil vəzninin gayrı munsarifliyə təsir etməsi üçün şərt, tə-i tə'nisə qəbul etmədiyi halda o ismin başında, fiilin başında olan əlavə hərflər (muzaraat hərfləri: elif, ta, nun, ya) olmalıdır. Tə-i tə'nisə qəbul etmədiyi üçün أَحْمَرُ gayrı munsarif olur, يَعْمَلٌ isə munsarif olur, çünki يَعْمَلٌ-ın müənnəsi tə-i tə'nis ilə يَعْمَلَةٌ olur. Bu onu gayrı munsarif etmir. Hansı isimdə alimiyyət varsa, gayrı munsarifliyə təsir edir, nekirə olunduqda munsarif olur, çünki alimiyyət yalnız adil və fiil vəznində olanlarda şərtdir və bu ikisi ziddir, yalnız biri olur. Nekirə olunduqda səbəbsiz və ya bir səbəblə qalır. Sibeveyh, Ahfeşə أَحْمَرُ kimi isimlərdə, nekirə olunduqda asli sifətə görə fərqli yanaşır. Sibeveyhə görə, nekirə olunduqda asli sifət geri qayıdır və bu isimlər gayrı munsarif olur. Bu qayda خَاتِمٍ babına lazım deyil, çünki iki ziddə bir hökm vermək olmaz. Alimiyyət xüsusi, sifət ümumidir, bu səbəbdən ziddir. Bütün gayrı munsariflər lam və ya izafət ilə kəsrə ilə məcur olur.

Mətnin ümumi mənası; Gayrı munsariflərin doqquzuncusu fiil vəznidir. Fiil vəznində olan isimlərin gayrı munsarif olması üçün şərt; o vəznin felə məxsus olmasıdır. شَمَّرَ kimi, ضُرِبَ kimi. Yaxud bu fiil vəzninin gayrı munsarifliyə təsir etməsi üçün şərt, tə-i tə'nisə qəbul etmədiyi halda o ismin başında, fiil vəznində olan əlavə hərflər olmalıdır.

Lin sözünün evvelində olan artıq hərflər kimi artıq bir hərfin olmasıdır. Ta-i tə’nisi qəbul etmədiyinə görə أَحْمَرَ sözünün müənnəsi حَمْرَاءَ şəklində ta-i tə’nissiz olaraq gəlir. يَعْمَلٌ sözü münsarifdir. Çünki يَعْمَلٌ sözünün müənnəsi يَعْمَلَةٌ şəklində ta-i tə’nis ilə gəlmişdir. Özündə qeyri-munsarifliyə təsir edən alimiyyət olan hansı isim nekreləşdikdə, yəni alimiyyətin təsir etdiyi bir isimlə adlandırılmış şəxslərdən hər hansı birinin nəzərdə tutulması ilə nekre olduğu zaman, əvvəlki səbəblərin izahından aydın olan şeyə görə münsarif olur. O aydın olan budur: Mütləq alimiyyət təsir edici olaraq toplanmaz, yalnız alimiyyətin özündə şərt qoyulduğu səbəblərdə təsir edici olaraq toplanır. Alimiyyətin vacib şərt olduğu səbəblər: ta-i tə’nis, mənəvi tə’nis, ucme, tərkib, artıq elif-nun’dur. Bunlardan başqa olan 5 səbəbdə alimiyyət şərt deyil. Onlar: adil, fiil vəzni, elif ilə tə’nis, siga-i müntehel cəmi, alimiyyətin özü. Sibeveyh, alim olduğu halda أَحْمَرَ kimilərində, أَحْمَرَ kimiləri nekre edildikdə, nekre edildikdən sonra əsas olan sifətliyə etibar etdiyi üçün Ahfeşə müxalif olmuşdur. Əslində mövcud olan, lakin alimiyyətin gəlməsi ilə itmiş olan sifəti, alimiyyət nekreləşdikdə yenidən etibar etdiyi üçün Sibeveyhə görə sifətlik qayıdacaq və أَحْمَرَ kimiləri qeyri-munsarif olacaq. أَحْمَرَ kimiləri nekre edildikdən sonra əsas sifətliyin qayıtdığını müdafiə edən Sibeveyhə خَاتِمٍ babı lazım deyil. خَاتِمٍ babından məqsəd əslində sifət olan bütün alimlərdir. Sibeveyh əsas olan sifətliyə etibar edir deyə, alim olduqları halda خَاتِمٍ kimilərində də əsas olan sifətliyə etibar etməsi lazım deyil. Çünki beləliklə iki ziddin (alimiyyət və sifətlik) bir hökmə etibar edilməsi lazımdır. İki ziddin özündə toplandığı bir ismi, qeyri-munsariflik hökmündə etibar etmiş oluruq. Bu babın, yəni qeyri-munsarif babının hamısı lam-ı tarifin daxil olması ilə və ya qeyri-munsarif olan sözün muzaf olması səbəbi ilə kəsrə ilə məcrur olurlar. Kendisi üçün Alimiyyət Şərt və səbəb olanlar | Səbəb olanlar | Şərt olanlar Vəsif | Siga-i Müntehel Cəmi | Adil | Ləfzi və mənəvi tə’nis | Ucme Elif-i Tə’nis | Sifətdəki elif-nun | Vəzn-i Fiil | Tərkib | İsimdəki elif-nun