Qeyri-münsərif

غَيْرُ الْمُنْصَرِفِ – Bu, doqquz səbəbdən ikisi və ya onlardan birinin yerinə keçən bir səbəb olan isimlərdir. Bu səbəblər: ədalət, sifət, dişilik, müəyyənlik, əcnəbilik, cəm, tərkib, nun hərfi (əvvəlində əlavə əlif olmalıdır), feil vəzni və bu təsnifat təqribidir. Məsələn: عُمَرَ (Ömər) – alimlik və ədalət; أَحْمَرَ (ən qırmızı) – sifət və feil vəzni; طَلْحَةَ (Talha) – alimlik və dişilik; زَيْنَبَ (Zeynəb) – alimlik və mənəvi dişilik; إِبْرَاهِيمَ (İbrahim) – alimlik və əcnəbilik; مَسَاجِدَ (mescidlər) – cəm vəzni; مَعْدِى كَرَبَ (Madikerebe) – alimlik və tərkib; عِمْرَانَ (İmran) – alimlik və əlavə əlif-nun; أَحْمَدَ (Əhməd) – alimlik və feil vəzni. Qayda: Bu isimlərdə sonu kəsrə olmur və tənvin qəbul etmirlər. Zərurət və ya uyğunluq üçün munsarif etmək mümkündür, məsələn: سَلاَسِلاً və اَغْلاَلاً. İki səbəbin yerinə keçən cəm və dişilik üçün iki əlifdir (maksure və memdude). Maksure əlifinə misal: كُبْرَى (Kubra), memdude əlifinə misal: صَحْرَاءُ (Səhra).

غَيْرُ الْمُنْصَرِفِ – Qeyri munsarif isimlər; مَا – elə isimlərdir ki; فِيهِ – onda (qeyri munsarifdə) vardır; عِلَّتَانِ – iki səbəb vardır. مِنْ تِسْعٍ – doqquz səbəbdən; أَوْ – və ya; وَاحِدَةٌ – bir səbəb vardır; مِنْهَا – onlardan, yəni doqquz səbəbdən. تَقُومُ – yerinə keçir; مَقَامَهُمَا – o iki səbəbin yerinə. وَ هِيَ – və onlar, yəni doqquz səbəb; عَدْلٌ – ədalət; وَ وَصْفٌ – sifət; وَ تَأْنِيثٌ – dişilik; وَ مَعْرِفَةٌ – müəyyənlik; وَ عُجْمَةٌ – əcnəbilik; ثُمَّ جَمْعٌ – sonra cəm; ثُمَّ تَرْكِيبٌ – sonra tərkib; وَ النُّونُ – və nun (belə halda); زَائِدَةٌ مِنْ قَبْلِهَا أَلِفٌ – nun hərfinin əvvəlində əlavə əlif olmalıdır, yəni ان formasında olmalıdır. وَ وَزْنُ الْفِعْلِ – feil vəznində olmaq; وَ هَذَا الْقَوْلُ – bu təsnifat; تَقْرِيبٌ – təqribidir, yəni yaxınlaşdırılmışdır. مِثْلُ – misal kimi; عُمَرَ – "Ömər" sözündə alimlik və ədalət vardır. وَ أَحْمَرَ – "ən qırmızı" sözündə sifət və feil vəzni vardır, ifal babından keçmiş feil kimi. وَ طَلْحَةَ – "Talha" sözündə alimlik və dişilik vardır. وَ زَيْنَبَ – "Zeynəb" sözündə alimlik və mənəvi dişilik vardır. وَ إِبْرَاهِيمَ – "İbrahim" sözündə alimlik və əcnəbilik vardır. وَ مَسَاجِدَ – "mescidlər" sözündə cəm vəzni vardır (cəm vəzninin qeyri munsarif olma şərti, cəminin mükəssər olaraq sona çatmasıdır). Bu vəznlər iki növdür: مَفَاعِلُ və مَفَاعِيلُ. وَ مَعْدِى كَرَبَ – "Madikerebe" sözündə alimlik və tərkib vardır. وَ عِمْرَانَ – "İmran" sözündə alimlik və əlavə əlif-nun vardır. وَ أَحْمَدَ – "Əhməd" sözündə alimlik və feil vəzni vardır. Bunlar sonra ətraflı izah olunacaq. وَ حُكْمُهُ – onun (qeyri munsarifin) qaydası; أَنْ لاَ كَسْرَ – sonu kəsrə olmur; وَ لاَ تَنْوِينَ – tənvin qəbul etmir. وَ يَجُوزُ – mümkündür; صَرْفُهُ – onu, yəni qeyri munsarif sözü munsarif etmək; لِلضَّرُورَةِ – zərurətə görə; أَوْ لِلتَّنَاسُبِ – və ya uyğunluq üçün. مِثْلُ – misal kimi; سَلاَسِلاً və اَغْلاَلاً – bir-birinə uyğun gəlir. وَ مَا – elə bir səbəb ki; يَقُومُ – yerinə keçir; مَقَامَهُمَا – o iki səbəbin yerinə; الْجُمْعُ – cəmdir, bu səbəbin iki səbəb yerinə keçmə şərti cəminin sona çatmasıdır. Yəni söz cəm vəznində olmalıdır. Misal: كَلْبٌ – "it" sözünün cəmi أَكَالِبُ kimi. كَلْبٌ əvvəlcə أَكْلُبٌ formasında cəm olub, sonra أَكَالِبُ formasında bir daha cəm olub və mükəssər cəm bu sözlə sona çatıb. مَسْجِدٌ – "mescid" sözünün مَسَاجِدُ formasında cəm olub və bu sözlə qalıb. وَ – iki səbəb yerinə keçən digər səbəb nədir; أَلِفَا التَّأْنِيثِ – dişilik üçün olan iki əlifdir. Yəni əlif-i maksure və əlif-i memdudedır. Əlif-i maksureyə misal: كُبْرَى kimi. Əlif-i memdudəyə misal: صَحْرَاءُ kimi.

Metnin Ümumi Mənası: Qeyri münsərif isimlər, doqquz səbəbdən (ədil, sifət, tə’nis, məarifə, əcəm, cəm, tərkib, əlif-nun, fiil vəzni) özündə iki səbəb olan isimlərdir və ya doqquz səbəbdən iki səbəbin yerinə keçən tək bir səbəb olan isimlərdir. Bu doqquz səbəb: ədil, sifət, tə’nis, məarifə, əcəm, cəm, tərkib, özündən əvvəl əlavə əlif olduğu halda nun və fiil vəznidir. Doqquz səbəbə bu cür hökm vermək ən doğruya yaxın olanıdır. Bu doqquz səbəbə misal: عُمَرُ sözündə alimlik və ədil var. أَحْمَرَ sözündə sifətlik və fiil vəzni var. طَلْحَةُ sözündə alimlik və tə’nis var. زَيْنَبُ sözündə alimlik və mənəvi tə’nis var. إِبْرَاهِيمُ sözündə alimlik və əcəm var. مَسَاجِدَ sözündə müntehə cəm forması var. مَعْدِى كَرَبَ sözündə alimlik və tərkib var. عِمْرَانُ sözündə alimlik və əlavə olan əlif-nun var. أَحْمَدَ sözündə alimlik və fiil vəzni var. Qeyri münsərifin hökmü: Tənvin və kəsrə almamasıdır. Qeyri münsərif olan kəlməni, şeirlərin vəzninin zərurətindən və qafiyələrin uyğunluğu üçün münsərif etmək caizdir. Əslində həqiqi münsərif deyil. Qeyri münsərif olan bir kəlmənin, qeyri münsərif olmayan başqa bir kəlmə ilə arasında uyğunluq olsun deyə, qeyri münsərif olan kəlməni münsərif hökmündə etmək caizdir. Tənasübdən ötəri qeyri münsərif olan kəlmənin misalı: سَلاَسِلاً və أَغْلاَلاً tərkibindəki سَلاَسِلاً kəlməsi kimi. Bu misalda qeyri münsərif və müntehə cəm forması olan سَلاَسِلاً sözü tənvini qəbul etməməli olduğu halda, uyğunluq üçün qəbul etmişdir. İki səbəbin yerinə keçən səbəb cəmdir (müntehə cəm forması), misal: مَسَاجِدَ sözü kimi. Tə’nis üçün olan iki əlif, yəni əlif-i məmdudə və əlif-i məksurədir. Əlif-i məksurəyə misal: لَيْلَى və əlif-i məmdudəyə misal: حَمْرَاءُ sözü kimidir. Qeyri Münsəriflər الْعَدْلُ مَعْرِفَةُ اَلتَّأْنِيثُ بِالتَّاءِ اَلْوَصْفُ اَلْعُجْمَةُ اَلْجَمْعُ اَلتَّرْكِيبُ اَلْأَلِفُ وَ النُّونُ وَزْنُ الْفِعْلِ