İrabın növləri
وَ أَنْوَاعُهُ رَفْعٌ وَ نَصْبٌ وَ جَرٌّ. فَالرَّفْعُ عَلَمُ الْفَاعِلِيَّةِ وَ نَصْبُ عَلَمُ الْمَفْعُولِيَّةِ وَ الْجَرُّ عَلَمُ الْإِضَافَةِ. الْعَامِلُ مَا بِهِ يَتَقَوَّمُ الْمَعْنَى الْمَقْتَضِى الْعِرَابِ. فَالْمُفْرَدُ الْمُنْصَرِفُ وَ الْجِمْعُ الْمُكَسَّرُ الْمُنْصَرِفُ؛ بِالضَّمَّةِ رَفْعًا وَ الْفَتْحَةِ نَصْبًا وَ الْكَسْرَةِ جَرًّا. جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ؛ بِالضَّمَّةِ {رَفْعًا} وَ الْكَسْرَةِ {نَصْبًا و جَرًّا}. غَيْرُ الْمُنْصَرِفِ؛ بِالضَّمَّةِ {رَفْعًا} وَ الْفَتْحَةِ {نَصْبًا و جَرًّا}. أَخُوكَ وَ أَبَوكَ وَ حَمُوكِ وَ هَنُوكَ وَ فُوكَ وَ ذُومَالِ مُضَافَةً إِلَى غَيْرِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ بِالْوَاوِ {رَفْعًا} وَ الْاَلِفِ {نَصْبًا} وَ الْيَاءِ {جَرًّا}. الْمُثَنَّى وَ كِلاَ؛ مُضَافًا إِلَى مُضْمَرٍ وَ اثْنَانِ بِالاَلِفِ {رَفْعًا} وَ الْيَاءِ {نَصْبًا و جَرًّا}. جَمْعُ مَذَكَّرِ السَّالِمُ؛ وَ اُولُو وَ عِشْرُونَ وَ اَخَوَاتُهَا بِالْوَاوِ {رَفْعًا} وَ الْيَاءِ {نَصْبًا و جَرًّا}. التَّقْدِيرُ فِيمَا تَعَذَّرَ كَـعَصًا وَ غُلاَمِى مَطْلَقًا أَوِ اسْتِثْقَلَ كَـقَاضٍ رَفْعًا وَ جَرًّا وَ نَحْوُ مُسْلِمُىَّ رَفْعًا وَ اللَّفْظِىُّ فِيمَا عَدَاهُ
وَ أَنْوَاعُهُ onun (ismin) irabının növləri; رَفْعٌ rəfdir, وَ نَصْبٌ və nəsbdir, وَ جَرٌّ və cərdir. فَالرَّفْعُ rəfə gəlincə; عَلَمُ الْفَاعِلِيَّةِ bir şeyin həqiqətən və ya hökmən fail olmasının əlamətidir. Həqiqi failə Məsələn; جَاءَنِى زَيْدٌ tərkibindəki زَيْدْ kəliməsinin zəmməsi زَيْدْ -in həqiqi fail olmasının əlamətidir. Hökmən failə Məsələn; كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا tərkibindəki زَيْدْ kəliməsinin zəmməsi زَيْدْ -in hökmən fail olmasının əlamətidir. Çünki زَيْدْ hökmən faildir, yəni failin hökmləri bu kəlimə üzərində tətbiq olunur. وَ نَصْبُ nəsbə gəlincə; عَلَمُ الْمَفْعُولِيَّةِ bir şeyin həqiqətən və ya hökmən məf'ul olmasının əlamətidir. وَ الْجَرُّ cərə gəlincə; عَلَمُ الْإِضَافَةِ bir şeyin muzafun ileyh olmasının əlamətidir. الْعَامِلُ Amil; مَا elə bir şeydir ki, بِهِ onunla, يَتَقَوَّمُ meydana gəlir, الْمَعْنَى məna, الْمَقْتَضِى tələb edən şey, الْعِرَابِ irabı. فَالْمُفْرَدُ الْمُنْصَرِفُ müfrəd münsarif, وَ الْجِمْعُ الْمُكَسَّرُ الْمُنْصَرِفُ cəmi mükəssər münsarifə gəlincə; بِالضَّمَّةِ zəmmə ilədir, (hansı hal?); رَفْعًا rəf halı. وَ الْفَتْحَةِ fətə ilədir, (hansı hal?); نَصْبًا nəsb halı. وَ الْكَسْرَةِ kəsrə ilədir, (hansı hal?); جَرًّا cər halı. جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ cəmi müənnəs salimə gəlincə; بِالضَّمَّةِ zəmmə ilədir, (hansı hal?); رَفْعًا rəf halı. وَ الْكَسْرَةِ kəsrə ilədir, (hansı hal?); نَصْبًا و جَرًّا nəsb və cər halı. غَيْرُ الْمُنْصَرِفِ qeyri münsarifə gəlincə; بِالضَّمَّةِ zəmmə ilədir, (hansı hal?); رَفْعًا rəf halı. وَ الْفَتْحَةِ və fətə ilədir, (hansı hal?); نَصْبًا و جَرًّا nəsb və cər halı. أَخُوكَ وَ أَبَوكَ وَ حَمُوكِ وَ هَنُوكَ وَ فُوكَ وَ ذُومَالِ kəlimələri, yəni əsma-i sitte (burada كَ birləşik zamir ilə işlənib. Əsləri; أَخٌ (kişi qardaş), أبٌ (ata), حَمٌ (qayın, yəni qadının ərinin qardaşı), هَنٌ (şey), فُو (ağız), ذُو (sahib)). مُضَافَةً izafə olunduqları, yəni muzaf olduqları halda; إِلَى غَيْرِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ mütəkəllim ya’sından başqasına, بِالْوَاوِ vav ilədir, (hansı hal?); رَفْعًا rəf halı. وَ الْاَلِفِ elif ilədir, (hansı hal?); نَصْبًا nəsb halı. وَ الْيَاءِ ya ilədir, (hansı hal?); جَرًّا cər halı. Bu əsma-i sitte muzaf olmayanda müfrəd ismin irabını alır və حَمٌ kəliməsi müənnəs zamirə izafə edilir. ذُو kəliməsi, həmişə özündən sonra gələn nekre olan bir ismi cinsə izafə edilərək işlədilir. الْمُثَنَّى وَ كِلاَ müsənna (təsniyə) və كِلاَ (kila) kəlimələrinə gəlincə; مُضَافًا إِلَى مُضْمَرٍ zamirə izafə olunduqda; وَ اثْنَانِ və eyni şəkildə isnani kəliməsi, بِالاَلِفِ elif ilədir, (hansı hal?); رَفْعًا rəf halı. وَ الْيَاءِ və ya ilədir, (hansı hal?); نَصْبًا و جَرًّا nəsb və cər halı. جَمْعُ مَذَكَّرِ السَّالِمُ cəmi müzəkkər salim, وَ اُولُو kəliməsi məna baxımından ذُو (sahib olmaq, o işə mahir olmaq mənası da var) kəliməsinin cəmidir, وَ عِشْرُونَ وَ اَخَوَاتُهَا və 20 (işrune) yəni 20-dən 90-a qədər olan saylar, sonu vav və nun ilə bitən qaydalı cəmlər. Məsələn; كَافِرُونَ kimi. bu kəlimələrə gəlincə; بِالْوَاوِ vav ilədir, (hansı hal?); رَفْعًا rəf halı. وَ الْيَاءِ ya ilədir, (hansı hal?); نَصْبًا و جَرًّا nəsb və cər halı. التَّقْدِيرُ təqdiri iraba gəlincə; فِيمَا elə mürəb isimlərdədir ki; تَعَذَّرَ o irabın, kəlimədə zahir olması mümkün deyil, yəni üzrlüdür deyə bilərik. Bunun səbəbi o ismin sonunda bir elif-i məksurənin kəlimədə ya açıq, ya da gizli olmasıdır. Məsələn; كَـعَصًا yəni عَصًا kəliməsi kimidir. Burada elif-i məksurə hazf olunub. اَلْعَصَا kəliməsində isə, elif-i məksurə açıq şəkildə zikr olunub. وَ غُلاَمِى və غُلاَمِى kəliməsi kimi, yəni mütəkəllim ya’sına izafə olunmuş kəlimələr kimi. Çünki mütəkəllim ya’sı uyğunluq səbəbindən əvvəlkini kəsrə istədiyi üçün əvvəlkinə başqa hərəkə qəbul etməz. مَطْلَقًا (qeydsiz) və اِسْتِثْقَلَ (irabın zahir olması halında ağır gəlməsi) bu iki vəziyyətə (مَطْلَقٌ وَ اسْتِثْقَلَ) gəlincə, Məsələn; كَـقَاضٍ yəni قَاضٍ kəliməsi kimidir, bu قَاضٍ kəliməsi nə olduğu halda; رَفْعًا وَ جَرًّا rəf və cər halında olduğu halda belədir. قَاضٍ kəliməsinin rəf halındakı əsli; قَاضِىٌ idi. Ya (ى) üzərinə zəmmə ağır gəldiyindən hazf olundu. Sakit qalan ya-nın hərəkə növü olan kəsrə dat hərfinə verildi və dat hərfi tənvinləndi. Kəlimə قَاضٍ oldu. وَ نَحْوُ və bu Məsələn kimidir; مُسْلِمُىَّ yəni bu مُسْلِمُىَّ kəliməsində, nə olduğu halda; رَفْعًا rəf olduğu halda. مُسْلِمُىَّ kəliməsi cəmi müzəkkər salim olub əsli مُسْلِمُونَ -dur. Mütəkəllim ya’sına izafə olunmaq istənincə nun düşdü və kəlimə مُسْلِمُوىَ oldu. Vav və ya hərfləri, birincisi sakit, ikincisi hərəkəli olaraq bir kəlimədə bir araya gəlsə vav hərfi yüngüllük üçün ya hərfinə çevrilir. Buna görə مُسْلِمُوىَ kəliməmiz, مُسْلِمُىىَ şəklinə girər. Bir kəlimədə eyni növdən iki hərf bir yerdə, birincisi sakit, ikincisi hərəkəli olduqda, birinci hərfi ikinci hərfə idğam etmək vacib olur. Və kəliməmiz مُسْلِمُىَّ olur. Bu halda əvvəl vav varkən, vavın əvvəlindəki hərəkə, vavın yerinə gələn ya hərfinin quruluşuna uyğun olmadı. Nəticədə idğam olunan ya hərfinin əvvəlini özünə məxsus olan kəsrə hərəkəsi ilə məksur edirik və kəliməmiz مُسْلِمِىَّ oldu. Göründüyü kimi irab vavı, ilal qaydası ilə ya hərfinə çevrildi. Müəllif vavdan çevrilən ya-ya irab əlaməti kimi baxmadığı üçün irabı təqdiri hesab edib. Təsniyəsi; nəsb və cər halı مُسْلِمَىَّ və rəf halı مُسْلِمَاىَ -dir. وَ اللَّفْظِىُّ irab-ı ləfziyə gəlincə; فِيمَا ləfzi irab elə bir şeydədir ki, o şey; عَدَاهُ onun (təqdiri irabı) xaricindəki şeylərdə olur.
Metnin Toplu Manası; İsmin irabının növləri (çeşidləri) 3-dür. Birincisi Rəf; Bir şeyin həqiqətən və ya hökmən fail olmasının əlamətidir. Həqiqi failə Məsələn; كَتَبَ زَيْدٌ “Zeyd yazdı” cümləsindəki زَيْدْ kəliməsi həqiqi faildir. Hökmən failə Məsələn; كَانَ زَيْدٌ كَاتِبًا “Zeyd yazıcı oldu” cümləsindəki زَيْدْ kəliməsi hökmən faildir. İkincisi Nəsb; Bir şeyin həqiqətən və ya hökmən məf'ul olmasının əlamətidir. Üçüncüsü Cər; Bir şeyin həqiqətən və ya hökmən muzafun ileyh olmasının əlamətidir.
Amil: İrabı tələb edən mənanın, yalnız özü ilə meydana gəldiyi şeydir, yəni o olmadan mürəb bir kəlimənin sonunda hərf və ya hərəkə dəyişikliyi mümkün olmayan şeydir;
جَاءَنِى زَيْدٌ
“Zeyd mənə gəldi” cümləsindəki amil جَاءَ feilidir. Amil gələndə təsir edərək mürəb olan mamula təsir edir. Zeyd kəliməsinin sonunun zəmmə, fətə və ya kəsrə olması amilin ona təsir etdiyi vəziyyətdən asılıdır. Məsələdə fail mövqeyində olduğu üçün zəmmə ilə irablanıb. Məf'ul mövqeyində olsaydı fətə ilə və izafət və ya hərf-i cər ilə məcrur olsaydı o halda kəsrə ilə irablanardı.
Müfrəd münsarif və Cəmi Mükəssər Münsarif olan ismin rəf halı zəmmə ilə, nəsb halı fətə ilə və cər halı isə kəsrə ilədir.
Müfrəd münsarif olan ismin rəf halına Məsələn;
جَاءَ مُحَمَّدٌ
“Məhəmməd gəldi” cümləsində göründüyü kimi müfrəd münsarif olan مُحَمَّدْ kəliməsi həqiqi fail olduğundan rəf məqamındadır və müfrəd münsariflərin rəf halı zəmmə ilədir.
Müfrəd münsarif olan ismin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ مُحَمَّدًا
“Məhəmmədi gördüm” cümləsində göründüyü kimi müfrəd münsarif olan مُحَمَّدْ kəliməsi həqiqi məf'ul olduğundan nəsb məqamındadır və müfrəd münsariflərin nəsb halı fətə ilədir.
Müfrəd münsarif olan ismin cər halına Məsələn;
سَلَّمْتُ عَلَى مُحَمَّدٍ
“Məhəmmədə salam verdim” cümləsində göründüyü kimi müfrəd münsarif olan مُحَمَّدْ kəliməsi muzafun ileyh (məcrur) olduğundan cər məqamındadır və müfrəd münsariflərin cər halı kəsrə ilədir.
Cəmi Mükəssər Münsarif olan ismin rəf halına Məsələn;
جَاءَنِى رِجَالٌ
“Mənə adamlar gəldi” cümləsində göründüyü kimi cəmi mükəssər münsarif olan رِجَالْ kəliməsi həqiqi fail olduğundan rəf məqamındadır və cəmi mükəssər münsariflərin rəf halı zəmmə ilədir.
Cəmi Mükəssər Münsarif olan ismin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ رِجَالاً
“Adamları gördüm” cümləsində göründüyü kimi cəmi mükəssər münsarif olan رِجَالْ kəliməsi həqiqi məf'ul olduğundan nəsb məqamındadır və cəmi mükəssər münsariflərin nəsb halı fətə ilədir.
Cəmi Mükəssər Münsarif olan ismin cər halına Məsələn;
مَرَرْتُ بِرِجَالٍ
“Adamlara rast gəldim” cümləsində göründüyü kimi cəmi mükəssər münsarif olan رِجَالْ kəliməsi muzafun ileyh (məcrur) olduğundan cər məqamındadır və cəmi mükəssər münsariflərin cər halı kəsrə ilədir.
Cəmi Müənnəs Salim olan ismin rəf halı zəmmə, nəsb və cər halı isə kəsrə ilədir.
Cəmi müənnəs salimin rəf halına Məsələn;
خَرَجَتِ الْمُعَلِّمَاتُ
“Qadın müəllimlər çıxdı” cümləsindəki مُعَلِّمَاتْ kəliməsi həqiqi fail olduğundan rəf məqamındadır və cəmi müənnəs salim olan failin rəf əlaməti zəmmə ilədir.
Cəmi müənnəs salimin nəsb halına Məsələn;
نَظَرْتُ السَّمَواتِ
“Səmaya baxdım” cümləsindəki سَمَوَاتْ kəliməsi həqiqi məf'ul olduğundan nəsb məqamındadır və cəmi müənnəs salim olan failin nəsb əlaməti kəsrə ilədir.
Cəmi müənnəs salimin cər halına Məsələn;
سَلَّمْتُ عَلَى الطَّلِبَاتِ
“Qız tələbələrə salam verdim” cümləsindəki طَلِبَاتْ kəliməsi cər məqamında olduğundan cər əlaməti kəsrə ilədir.
Qeyri Münsarif olan ismin rəf halı zəmmə, nəsb və cər halı isə fətə ilədir. Qeyri münsariflər kəsrə və tənvin qəbul etməzlər. Sonra izah olunacaq.
Qeyri münsarifin rəf halına Məsələn;
جَاءَ أَحْمَدُ
“Əhməd gəldi” cümləsində أَحْمَدْ kəliməsi qeyri münsarifdir və fail olduğundan rəf əlamətinə malikdir, qeyri münsariflərin rəf halı zəmmə ilədir.
Qeyri münsarifin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ أَحْمَدَ
“Əhmədi gördüm” cümləsində أَحْمَدْ kəliməsi qeyri münsarifdir və məf'ul olduğundan nəsb əlamətinə malikdir, qeyri münsariflərin nəsb halı fətə ilədir.
Qeyri münsarifin cər halına Məsələn;
مَرَرْتُ بِأَحْمَدَ
“Əhmədə rast gəldim” cümləsində أَحْمَدْ kəliməsi qeyri münsarifdir və məcrur olduğundan cər əlamətinə malikdir, qeyri münsariflərin cər halı fətə ilədir.
Əsma-i Sitte (Mütəkəllim ya’sından başqasına izafə olunduqları halda) olan أَخُوكَ وَ أَبُوكَ وَ حَمُوكِ وَ هَنُوكَ وَ فُوكَ وَ ذُومَالِ isimlərin rəf halı vav, nəsb halı elif və cər halı ya ilədir. Bu isimlər əgər izafə olunmadıqda müfrəd olaraq işlədildikdə أَبُ وَ أَخٌ وَ حَمٌ وَ هَنٌ وَ فُو وَ ذُو müfrəd ismin irabını alır. Məsələn;
جَاءَ أَبٌ
"Bir ata gəldi" və,
رَأَيْتُ أَبًا
"Bir ata gördüm" və,
تَكَلَّمْتُ بِأَبٍ
"Bir ata ilə danışdım" kimi.
Əgər mütəkəllim ya’sına izafə olunarsa, mütəkəllim zamirinə izafə olunan digər kəlimələr kimi, ya-nın əvvəlindəki hərfin üzərinə təqdiri irab alırlar. Məsələn;
جَاءَ أَبِي
“Atam gəldi” mütəkəllim ya’sı fail olan أَبٌ kəliməsini təqdirən, əvvəlindəki hərfin irabı ilə irabladı. Məf'ul mövqeyinə Məsələn;
رَأَيْتُ أَبِي
“Atamı gördüm” kəliməsində də eyni şey keçərlidir. Məf'ul mövqeyində olan أَبًا kəliməsi mütəkəllim ya’sı səbəbilə təqdirən irablanıb. Muzafun ileyh mövqeyinə Məsələn;
رَكِبْتُ سَيَّارَةَ أَبِي
“Atamın maşınına mindim” kəliməsində isə muzafun ileyh olan أَبٍ kəliməsi mütəkəllim ya’sı səbəbilə təqdirən irablanıb. Əsma-i sitte (Əslində əsma-i xamsədir. هَنٌ kəliməsi şəxsin ayıb yeri olduğundan alimlər ədəben saymayıblar. Ümumiyyətlə bir çox yerdə əsma-i sitte kimi adlandırılır. Məsəllərimizdə هَنٌ kəliməsinə yer verməyəcəyik) üçün qısa olaraq rəf, nəsb və cər əlamətlərinə Məsələnlər;
جَاءَ اَبٌ
“Bir ata gəldi” və,
رَأَيْتُ اَبًا
“Bir ata gördüm” və,
سَلَّمْتُ عَلَى أَبٍ
“Bir ataya salam verdim” kimi.
جَاءَ أَخُوكَ
“Qardaşın gəldi” və,
نَظَرْتُ أَخَاكَ
“Qardaşına baxdım” və,
سَلَّمْتُ عَلَى أَخِيكَ
“Qardaşına salam verdim” kimi.
Hər hansı bir qadının;
شَرِبَ حَمُوكِ
“Qayın içdi” və,
رَأَيْتُ حَمَاكِ
“Qaynını gördüm” və,
سَلَّمْتُ عَلَى حَمَيكِ
“Qaynına salam verdim” kimi.
فُوهُ
“Onun ağzı” və,
نَظَرْتُ فَاكَ
“Ağzına baxdım” və,
وَضَعْتُ قِطْعَةَ اللَّحْمِ فِي فِيكِ
“Ağzına bir parça ət qoydum” kimi.
ذُو الْجَلاَلِ
“Cəlal sahibi” və,
يَا ذَا الْجلاَلِ
“Ey Cəlal sahibi” və,
يَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ
“Səndən Zülqərneyn haqqında soruşurlar” kimi.
Bu əsma-i sitte mütəkəllim ya’sına izafə olunanda, əvvəlkinin hərəkəsi ilə təqdirən hərəkələnir və əgər mütəkəllim ya’sı yoxdursa və müfrəd olaraq müfrəd ismin irabını alırlar və təsğir olunduqda isə normal olaraq mütəkəllim ya’sı olmadan, eyni müfrəd münsarif kimi irablanırlar. Məsələn;
جَاءَ أُبَيٌّ
“Atacığım gəldi” və,
رَأَيْتُ اُبَيًّا
“Atacığımı gördüm” və,
مَرَرْتُ بِأُبَيٍّ
“Atacığıma rast gəldim” kimi.
Təsniyə və zamirə izafə olunduqda Kila (Kilta) və İsnani (isnetani) kəlimələri rəf halında elif, nəsb və cər halında isə ya ilə irablanır.
Təsniyənin rəf halına Məsələn;
اَلرَّجُلاَنِ قَائِمَانِ
“İki kişi ayaqdadır” kimi,
Təsniyənin nəsb halına Məsələn;
اَكْرَمْتُ الرَّجًلَيْنِ
“İki kişiyə ikram etdim” kimi və,
Təsniyənin cər halına Məsələn;
سَلَّمْتُ عَلَى الرَّجُلَيْنِ
“İki kişiyə salam verdim” kimidir.
Zamirə izafə olunduqda Kila kəliməsinin rəf halına Məsələn;
جَاءَنَا كِلاَهُمَا
“O ikisi bizə gəldi” və,
Zamirə izafə olunduqda Kila kəliməsinin nəsb halına Məsələn;
ذَبَحْنَا الْكَبْثَيْنِ كِلَيْهِمَا
“Hər iki qoçu kəsdik” və,
Zamirə izafə olunduqda Kila kəliməsinin cər halına Məsələn;
سَكَنَّا فِي الْمَنْزِلَيْنِ كِلَيْهِمَ
“Hər iki evdə də yaşadıq” kimidir.
Zahir ismə muzaf olduqda Kilta kəliməsinin rəf halına Məsələn;
حَضَرَتْ كِلْتَا المُعَلِّمَتَيْنِ
“Hər iki qadın müəllim gəldi” və,
Zahir ismə muzaf olduqda Kilta kəliməsinin nəsb halına Məsələn;
سَاعَدْتُ كِلْتَا الْجَارَتَيْنِ
“Hər iki qonşu qadına kömək etdim” və,
Zahir ismə muzaf olduqda Kilta kəliməsinin cər halına Məsələn;
سَلَّمْتُ عَلَى كِلْتَا الْطَلِبَتَيْنِ
“Hər iki qız tələbəyə salam verdim” kimidir.
İsnani kəliməsinin rəf halına Məsələn;
قَلَمَانِ اِثْنَانِ
“İki qələm” və,
İsnani kəliməsinin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ قَلَمَيْنِ اِثْنَيْنِ
“İki qələm gördüm” və,
İsnani kəliməsinin cər halına Məsələn;
مَرَرْتُ بِرَجُلَيْنِ اِثْنَيْنِ
“İki kişiyə rast gəldim” kimidir.
İsnetani kəliməsinin rəf halına Məsələn;
جَاءَتْ اِثْنَتَانِ مِنَ الْفَتَيَاتِ
“Qızlardan ikisi gəldi” və,
İsnetani kəliməsinin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ اِثْنَتَيْنِ مِنْ الْفَتَيَاتِ
“Qızlardan ikisini gördüm” kimi və,
İsnetani kəliməsinin cər halına Məsələn;
سَلَّمْتُ عَلَى اِثْنَتَيْنِ مِنَ الْفَتَيَاتِ
“Qızlardan ikisinə salam verdim” kimidir.
Cəmi Müzəkkər Salim və Ülü və Işrune və Bənzərləri olan isimlərin rəf halı vav, nəsb və cər halı isə ya ilədir.
Cəmi müzəkkər salim olan ismin rəf halına Məsələn;
عَادَ الْمُسَافِرُونَ
“Səyyahlar qayıtdı” kimi və,
Cəmi müzəkkər salim olan ismin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ مُسْلِمِينَ عِنْدَ مَسْجِدِ الْحَرَامِ
“Məscidül-Həramda müsəlmanları gördüm” kimi və,
Cəmi müzəkkər salim olan ismin cər halına Məsələn;
غَضَبُ اللهِ تَعَالَى عَلَى الْكَافِرِينَ
“Allahın qəzəbi kafirlər üzərindədir” kimi.
Ülü -sahib- kəliməsinin rəf halına Məsələn;
جَاءَ اُولُو الْعِلْمِ
“Elm sahibi gəldi” və,
Ülü -sahib- kəliməsinin nəsb halına Məsələn;
رَأَيْتُ اُولِي الْعِلْمِ
“Elm sahibini gördüm” və,
Ülü -sahib- kəliməsinin cər halına Məsələn;
سَلَّمْتُ عَلَى اُولِي الْعِلْمِ
“Elm sahibinə salam verdim” kimidir.
Işrune və Bənzərlərinin rəf halına Məsələn;
اَلتَّرَاوِيحُ عِشْرُونَ رَكَعَتًا
“Təravih 20 rükətdir” və,
وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ
“İlliyyun (uca, yüksək) nədir, bilirsənmi?” kimi.
Işrune və Bənzərlərinin nəsb halına Məsələn;
قَرَأْتُ عِشْرِينَ كِتَبًا
"20 kitab oxudum” və,
هَلْ رَأَيْتَ عِلِّيِّينَ
“Sən İlliyyin (uca, yüksək) gördünmü?” kimidir.
Işrune və Bənzərlərinin cər halına Məsələn;
أَجَابَ الطُّلاَّبُ عَنْ سِتِّينَ سُؤَالاً فِي الْاِخْتِبَارِ
“Tələbələr imtahanda 60 suala cavab verdilər” və,
هَلْ نَظَرْتَ إِلَى عِلِّيِّينَ بِقَلْبِكَ
“Sən İlliyyin (uca, yüksək) qəlbinlə baxdınmı?” kimidir.
Təqdiri irab; Irabın kəlimədə tam olaraq mümkün olmadığı hallarda mürəb isimlərin irablanmasıdır. Yəni kəlimədə açıq bir dəyişiklik olmur, amma biz o isimdə olması lazım olan irabı mənən təqdir edirik. Bunun səbəbi isə o ismin sonunda bir elif-i məksurənin açıq və ya hazf olunmuş şəkildə olmasıdır. Məsələn; عَصًا və غُلاًمِى kəlimələrində olduğu kimi. عَصِيُّ kəliməsi sondakı elif-i məksurə səbəbilə təqdirən عَصًا şəklindədir. Və غُلاًمِى kəliməsinin sonundakı mütəkəllim ya’sı غُلاَمْ kəliməsinin sonunu bu ya səbəbilə təqdirən kəsrələnməsini təmin edir. Biz, عَصًا və غُلاًمِى kəlimələrini sonlarındakı ya-lardan dolayı bu şəkildə təqdir edirik.
Və ya Təqdiri Irab; O irabın açıq olması halında kəlimədə ağırlıq yaradan isimlərdir. Məsələn; Rəf və Cər halında olduğu halda قَاضٍ kəliməsi və rəf halında olduğu halda مُسْلِمُيَّ kəliməsi kimidir.
Ləfzi Irab; Təqdiri irabdan başqa hallarda olur.