Kəlmə və Hissələri 2

اَلْكَلِمَةُ Söz; daşıdığı məna baxımından insan nəfsində yara kimi təsir buraxdığı üçün كَلْمْ “yaralamaq” kökündən törəmişdir.  اَلْكَلِمَةُ sözündəki elif-lam hərfləri cins üçündür. Bir şeyi təsvir edərkən onun fərdlərini deyil, ümumi mənada mütləq mənasına istinad edilir. Məsələn, Feli tərif edərkən onun fərdi (parçası) olan ya sülasi, ya da rubai olduğunu demirik. Fel, öz nəfsində bir mənaya dəlalət edən və 3 zamandan (keçmiş, indiki və gələcək) birinə yaxın olan sözdür deyə izah edirik. اَلْكَلِمَةُ sözündəki elif-lam da bunun üçün cins olduğunu bildirir. اَلْكَلِمَةُ sözünün sonunda olan ة ta hərfi isə vəhdət (təkliq) ta’sı adlanır. اَلْكَلِمَةُ sözündə elif-lam cinslik, ة ta hərfi isə təkliq əlavə edir. Cinslik ilə təkliq arasında fərq yoxdur. Cins olan bir şey təkliq ilə təsvir edilə bilər, tək olan bir şey isə cinslik ilə təsvir edilə bilər. Bu izahlarla birlikdə اَلْكَلِمَةُ sözü söz cinsindən olub tək olan şeylər mənasındadır. Sözün tərifinə gəldikdə; لَفْظٌ bir söz, söz deməkdir. لَفْظٌ sözü اَلْكَلِمَةُ sözünün xəbəri olur. Yəni اَلْكَلِمَةُ لَفْظٌ “Söz söz deməkdir” kimi bir isim cümləsidir. Burada اَلْكَلِمَةُ mübtəda, لَفْظٌ xəbərdir. لَفْظٌ söz; lüğətdə “atmaq” mənasındadır. İstilahda isə مَلْفُوظٌ melfuz (tələffüz olunan, danışılan şey) mənasındadır. Melfuz istər mənasız (mühməl) olsun, istər mənalı (mövzu) olsun, istər mürəkkəb, istər müfrəd olsun fərq etməz. İstər زَيْدٌ kimi həqiqi, istər زَيْدٌ ضَرَبَ sözündəki ضَرَبَ ‘nin altında gizli olan müstetir هُوَ zamiri kimi hökmü bir söz olsun fərq etməz.

Mübtəda olan اَلْكَلِمَةُ sözünün sonunda ة ta hərfi olmasına baxmayaraq, niyə xəbəri olan لَفْظٌ sözünün sonunda ona uyğun olan bir müənnəslik əlaməti (məsələn; ة ta hərfi) yoxdur? Cavab: لَفْظٌ sözü

Masdar olduğuna görə müənnəslik (tə’nis) və ya müzəkkərlik (təzkir) baxımından bərabərdir. Hər ikisini də əhatə edir. Xarici olan bir əlamətə ehtiyacı yoxdur. Sözün ləfz olunanı: وُضِعَ qoyuldu, qoyulmuşdur. Vəd; Bir şeyin başqa bir şeyə məxsus edilməsi deməkdir. Nə vaxt ki, o iki şeydən biri başa düşüldü, digəri də dərhal ona əsasən başa düşülür. Burada ləfz olunan söz hara təyin edildi, ləfz olunan söz hara qoyuldu deyə soruşsaq; لِمَعْنًى bir məna üçün qoyuldu, bir məna üçün təyin edildi deyirik. Məna; lüğətdə hər hansı bir şey ilə nəzərdə tutulan şeyə deyilir. Məzisi عَنَى, muzari يَعْنِى və masdarı, məkan və zaman ismi isə مَعْنَى olaraq gəlir. مَعْنَى ləfzı masdar-ı mimi sigasındadır. Orijinal masdarı عِنَايَةٌ şəklindədir. Yaxud مَعْنَى ləfzı ismi məful olan مَعْنِىٌّ ləfzından təqdir olaraq yüngülləşdirilmiş forması da ola bilər. Qısası مَعْنَى demək "nəzərdə tutulan şey" deməkdir. Bəs bu مَعْنًى ləfzının sifəti nədir deyə soruşsaq, cavab olaraq مُفْرَدٍ müfrəd "tək" bir məna deyirik. Əgər مُفْرَدْ ləfzı məcrur olub مُفْرَدٍ şəklində gələrsə, مَعْنًى ləfzının sifəti olur. Mərfu olub مُفْرَدٌ şəklində gələrsə, لَفْظٌ ləfzının sifəti olur. مُفْرَدٍ və ya مُفْرَدٌ deyərək bütün mürəkkəb ləfzlər söz olmaqdan çıxır. Misal; عَبْدُ اللهِ ləfzı bir tərkibdir. Normalda söz sayılmaz, amma xüsusi (alem) isimdirsə söz olur. Məna müfrəd olması demək; hər hansı bir şey zehində meydana gəldikdə ifadə etdiyi məfhum tək bir şeydən ibarətdirsə, bu mənalara müfrəd məna deyilir. زَيْدٌ və ضَرَبَ və مِنْ kimi. Hər hansı bir şey zehində meydana gəldikdə ifadə etdiyi məfhum iki və ya daha çox şeydən ibarətdirsə, bu mənalara mürəkkəb mənalar deyilir; غُلاَمُ زَيْدٍ, قَامَ زَيْدٌ, إِنْ قَامَ زَيْدٌ kimi. Qısası Söz: Müfrəd olan bir məna üçün qoyulmuş ləfzdir. İsim, Fəil və Hərf olaraq 3 hissəyə bölünür.