Mudaâf Olan Əmr Feli

وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ مِنْ يَفْعُلُ بِضَمِّ الْعَيْنِ مُدُّ، بِضَمِّ الدَّالِ مُدَّ بِفَتْحِهَا وَ مُدِّ بِكَسْرِهَا، وَ الْمِيمُ مَضْمُومَةٌ فِي الثَّلاَثِ، وَ يَجُوزُ اُمْدُدْ بِالْاِظْهَارِ. وَ تَقُولُ مِنْ يَفْعِلُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِرِّ بِالْكَسْرِ، وَ فِرَّ بِالْفَتْحِ، وَ الْفَاءُ مَكْسُورَةٌ فِيهِمَا، وَ يَجُوزُ اِفْرِرْ بِالْاِظْهَارِ. وَ تَقُولُ مِنْ يَفْعَلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ عَضَّ بِالْفَتْحِ، وَ عَضِّ بِالْكَسْرِ، وَ الْعَيْنُ مَفْتُوحَةٌ فِيهِمَا، وَ يَجُوزُ اِعْضَضْ بِالْاِظْهَارِ. وَ تَقُولُ مِنْ اَفْعَلَ يُفْعِلُ اَحَبَّ يُحِبُّ، وَ الْاَصْلُ؛ اَحْبَبَ يُحْبِبُ، فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْبَاءِ إِلَى الْحَاءِ وَ اُدْغِمَتِ الْبَاءُ فِي الْبَاءِ. وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ اَحِبَّ وَ اَحْبِبْ بِالْاِدْغَامِ وَ الْاِظْهَارِ وَ كُلِّمَا اَدْغَمْتَ حَرْفًا فِي حَرْفٍ اَدْخَلْتَ بَدَلَهُ تَشْدِيدًا

Müdaaf Olan Əmr Feli
وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ müdaaf olan əmr felləri üçün deyirsən, مِنْ يَفْعُلُ yəni feale yefulu babından (sülasi mücərrədlərin 1-ci babı) olan əmr felləri üçün, بِضَمِّ الْعَيْنِ bu yefulu aynül felin damməsi ilədir. Misal; مُدُّ “uzat” kimi. Bu felin mazi forması مَدَّ və muzari forması يَمُدُّ idi. بِضَمِّ الدَّالِ bu مُدُّ əmr felinin dal hərfi damməlidir. Bu əmr feli eyni zamanda مُدَّ olaraq بِفَتْحِهَا aynül felin fətəhli olması ilə də gələ bilər və مُدِّ olaraq da بِكَسْرِهَا aynül felin kəsrəsi ilə də gələ bilər. وَ الْمِيمُ مَضْمُومَةٌ فِي الثَّلاَثِ bu sadalanan üç halda da mim hərfi damməlidir. وَ يَجُوزُ və mazi forması مَدَّ və muzari forması يَمُدُّ olan müdaaf felin əmr forması اُمْدُدْ şəklində də ola bilər, بِالْاِظْهَارِ idqamı izhar etməklə bərabər. Çünki muzari يَمُدُّ felinin əsli يَمْدُدُ şəklindədir, sonu səkinləşdirib muzaraat hərfini atsaq مْدُدْ qalır və başa vasıl həmzəsi lazımdır. Aynül feli damməli olduğu üçün damməli bir vasıl həmzəsi başa gəlir və اُمْدُدْ deyə idqamsız oxuya bilərik. اُمْدُدْ sözünü də idqama salsaq, eyni cinsdən iki hərf bir araya gəldikdə və birincisi (aynül fel) hərəkəli, ikincisi (lamul fel) vəqf alaməti (burada əmr felinin səkin alamətidir) olmaqla səkin olarsa birinci hərf ikinci hərfə idqamı caizdir. Bu halda iki dal hərfini səkin etmək üçün birinci dalın hərəkəsi əvvəlki mim hərfinə ötürülür və fel اُمُدْدْ olur. Başdan həmze-i vasıla ehtiyac olmadı və birbaşa sildik və fel مُدْدْ oldu, idqam etdik مُدّ oldu. İndi sıra gəldi hərəkəyə; aynül fel damməli olduğu üçün مُدُّ deyə bilərik, fətəh yüngül olduğu üçün مُدَّ deyə bilərik, əmr feli olduğu üçün səkin olmalı və səkinlik üçün alamət kəsrədir deyib مُدِّ edə bilərik. وَ تَقُولُ مِنْ يَفْعِلُ və yenə müdaaf amma yefilu babından əmr feli üçün, بِكَسْرِ الْعَيْنِ bu babın aynül feli kəsrəlidir, فِرِّ “qaç, firar et” deyirsən. بِالْكَسْرِ kəsrə ilə, فِرَّ deyə bilərsən بِالْفَتْحِ fətəh ilə, وَ الْفَاءُ مَكْسُورَةٌ فِيهِمَا bu iki halda da fa hərfi kəsrəlidir. وَ يَجُوزُ və bu فِرِّ və فِرَّ kimi əmr felini اِفْرِرْ deyə بِالْاِظْهَارِ açıqdan idqamsız oxumaq da caizdir. Bu يَفْعِلُ muzari felinin mazi forması فَعَلَ və ya فَعِلَ ola bilər. فِرِّ və ya فِرَّ sözlərinin əsli اِفْرِرْ şəklindədir. Çünki felimizin muzari forması يَفْرِرُ şəklindədir. Sonu səkinləşdirib muzaraat hərfini atsaq geriyə فْرِرْ qalır. Aynül feli kəsrəli olduğundan başa məksur bir vasıl həmzəsi lazımdır və felimiz اِفْرِرْ olur. Bu zahir olan اِفْرِرْ sözünə idqam etsək; eyni cinsdən iki hərf (ra hərfləri) bir araya gəlib və birincisi hərəkəli, ikincisi vəqf səbəbindən səkin,

Beləliklə, idqam caizdir və tətbiq oluna bilər. Ra hərfinin kəsrəsi başdakı fa hərfinə köçürülür və feilimiz اِفِرْرْ olur. Faul feil hərəkətli olduğuna görə vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır və o hazf olunur, فِرْرْ qalır, idqam edirik və فِرّ qalır. Aynul feil kəsrəli olduğuna görə فِرِّ deyilə bilər, yüngül olsun deyə fətah ilə فِرَّ deyilə bilər, vəqf alaməti sakin olduğuna görə kəsrələmək də mümkündür, yenə də فِرِّ demiş oluruq. وَ تَقُولُ مِنْ يَفْعَلُ بِفَحْحِ الْعَيْنِ və aynul feili fətah olan يَفْعَلُ muzari fiilindən mudaf bir əmr feili düzəltmək üçün عَضَّ "dişlə" بِالْفَتْحِ fətah ilə deyirsən. Muzari يَفْعَلُ isə mazisi فَعَلَ və ya فَعِلَ vəzinində ola bilər. وَ عَضِّ بِالْكَسْرِ kəsrə ilə عَضِّ deyirsən, وَ الْعَيْنُ مَفْتُوحَةٌ فِيهِمَا bu ikisində də ayn hərfi fətahdır. وَ يَجُوزُ və اِعْضَضْ deyə بِالْاِظْهَارِ izhar etmək, idqamsız oxumaq caizdir. عَضَّ və ya عَضِّ feilinin əsli اِعْضَضْ şəklindədir. Bu feil يَعْضِضُ muzari fiilindən əldə olunub. Sonunu cəzm edib muzaraat hərfini atanda عْضِضْ qalır və meksur vasıl həmzəsi gəlir, اِعْضَضْ olur. اِعْضَضْ mudaf əmr fiilində iki dad hərfi yan-yana olur və biri hərəkətli, digəri vəqf alaməti ilə sakin, beləliklə idqam caizdir. İki dad sakin qalsın deyə birinci dad hərfinin hərəkəsi başdakı ayn hərfinə keçir və vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır, عِضْضْ olur və geriyə عِضّ qalır. Aynul feil fətah və ən yüngül hərəkə fətah olduğuna görə عَضَّ və vəqf səbəbindən sakin olması və buna görə kəsrəli olması səbəbindən عِضِّ deyilə bilər. وَ تَقُولُ مِنْ اَفْعَلَ يُفْعِلُ və efale-yüfilü, yəni اِفْعَالْ babından mudaf feil gəlsə, məsələn, mazisi اَحَبَّ və muzari يُحِبُّ olan feillərdən əmrə gəlməzdən əvvəl, وَ الْاَصْلُ mazisi اَحَبَّ və muzari يُحِبُّ olan feillərin əsli mazidə اَحْبَبَ və muzari يُحْبِبُ şəklindədir. Mazi fiili üçün; فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْبَاءِ ba hərfinin hərəkəsi köçürülür, إِلَى الْحَاءِ ha hərfinə və feil اَحَبْبَ olur, وَ اُدْغِمَتِ الْبَاءُ فِي الْبَاءِ və sakin olan ba hərfi digər sakin ba hərfinə idqam olunur və feil اَحَبَّ olur. وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ اَحِبَّ وَ اَحْبِبْ və mazisi اَحَبَّ və muzari يُحِبُّ olan feilin əmr fiilinə gələndə اَحِبَّ deyirsən və ya اَحْبِبْ deyirsən, بِالْاِدْغَامِ وَ الْاِظْهَارِ idqamlı və ya izhar edərək idqamsız olaraq. وَ كُلِّمَا və hər dəfə, اَدْغَمْتَ حَرْفًا bir hərfi digərinə idqam edəndə, بَدَلَهُ onu dəyişdir, idqam olunan hərfi dəyişdir, تَشْدِيدًا şedde ilə. Yəni idqam etdiyin hərfin yerinə şedde gətirirsən. Metnin Ümumi Mənası: يَفْعُلُ vəznindən gələn يَمْدُدُ mudaf feilin əmr fiili üçün مُدَّ və ya مُدُّ və ya مُدِّ deyirsən. Bu üç variantda da mim hərfi damməlidir. Əmr fiilini izhar edərək اُمْدُدْ demək də caizdir. يَفْعِلُ vəznindən gələn يَفْرِرُ mudaf feilin əmr fiili üçün فِرِّ və ya فِرَّ deyirsən. Hər iki variantda da fa hərfi kəsrəlidir. Əmr fiilini izhar edərək اِفْرِرْ demək də caizdir. يَفْعَلُ vəznindən gələn يَمْدُدُ mudaf feilin əmr fiili üçün عَضَّ və ya عَضِّ deyirsən. Hər iki variantda da ayn hərfi fətahdır. Əmr fiilini izhar edərək اِعْضَضْ demək də caizdir. Sülasi məzid rübai olan اِفْعَالْ babından mazisi اَحَبَّ və muzari يُحِبُّ olan feillərin əsli mazidə اَحْبَبَ və muzari يُحْبِبُ şəklindədir. Burada ba hərfinin hərəkəsi ha hərfinə keçir və ba hərfləri idqam olunur və feil اَحَبَّ olur. Bu feilin əmrində idqamlı olaraq اَحِبَّ və idqamı açaraq اَحْبِبْ deyirsən. Hər dəfə bir hərfi başqa bir hərfə idqam edəndə, idqam etdiyin hərfin yerinə şedde əlavə edirsən.