Qailun və Kailun və Ğazin və Ramin Felləri

Və ecvef felindən olan isim-i fail üçün belə deyirsən: QÂİL və KÂİL. Bu felin keçmişdəki forması isə QÂL və KÂL olmuşdur. İsim-i fail üçün əlavə bir elif artırılır, beləliklə iki elif birləşir: biri isim-i failin elifidir, digəri isə felin kökündən çevrilmiş elifdir. Çevrilmiş elif hemzəyə çevrilir və nəticədə QÂİL və KÂİL olur. Nakıs felin isim-i faili nəsb halında mansub olur, məsələn: Mən QAZİ və RAMİ gördüm (رَأَيْتُ غَازِىًّا وَ رَامِىًّا). Bu halda isim-i failin forması dəyişmir. Ref və cər halında isə belə deyirsən: Bu QAZİ və RAMİdir (هَذَا غَازٍ وَ رَامٍ), və "QAZİ və RAMİyə rast gəldim" (مَرَرْتُ بِغَازٍ وَ رَامٍ). Əsl forması QAZİ və RAMİdir (غَازِىٌ وَ رَامِىٌ). Ya hərfi, qeyd etdiyimiz kimi, sakin olur və iki sakin (ya və tenvin) birləşir. Ya hərfi hazf olunur və tenvin qalır. Əgər elif və lam əlavə etsən, tenvin düşür və ya hərfi yenidən sakin olur: Bu QAZİ və RAMİdir, QAZİ və RAMİyə rast gəldim (هَذَا الْغَازِى وَ الرَّامِى، وَ مَرَرْتُ بِالْغَازِى وَ الرَّامِى).

Ecvef felindən olan isim-i fail üçün belə deyirsən: QÂİL "deyən" və KÂİL "ölçən". Bu iki fel keçmişdə QÂL və KÂL olmuşdur. Bu fellərə isim-i fail elif əlavə olunur, sonra iki elif birləşir: biri isim-i failin elifidir, digəri isə felin kökündən çevrilmiş elifdir. İki elif birləşəndə çevrilmiş elif hemzəyə çevrilir və fel QÂL ikən QÂİL, KÂL ikən KÂİL olur. Bu fellər üçlü mücərrədin 1-ci və 2-ci babından gəldiyinə görə isim-i fail forması FÂİL olur. Beləliklə, QÂİL və KÂİL formalarına çevrilir. Hemzəyə çevrilmiş elif, formaya görə kəsrəli olduğundan hemzə "ءِ" ikən "ئِ" hərfinə çevrilir. Nakıs felin isim-i faili nəsb halında mansub olur, məsələn: "Mən QAZİ və RAMİ gördüm" (رَأَيْتُ غَازِيًّا وَ رَامِيًّا). Bu halda isim-i fail forması dəyişmir. Ref və cər halında isə belə deyirsən: "Bu QAZİ və RAMİdir" (هَذَا غَازٍ وَ رَامٍ), və "QAZİ və RAMİyə rast gəldim" (مَرَرْتُ بِغَازٍ وَ رَامٍ). Əsl forması QAZİ və RAMİdir (غَازِىٌ və رَامِىٌ). Ya hərfi sakin olur, qeyd etdiyimiz kimi, QAZİ və RAMİ fellərində ya hərfi sakin olunca, ya və tenvin olan iki sakin birləşir. Yəni QAZİ demək QAZİUN, RAMİ demək isə RAMİUN deməkdir. Ya hərfi sakin olunca QAZİN və RAMİN qalır. Bu iki felin ya hərfi hazf olunur və tenvin qalır.

Feillerimiz غَازِنْ ve رَامِنْ olaraq qaldı və bunları غَازٍ və رَامٍ kimi yüngülləşdirib işlədə bilərik. Əgər bu غَازِىٌ və رَامِىٌ feillərinə elif-lam əlavə etsən, yəni اَلْغَازِىٌ və اَلرَّامِىٌّ olarsa, tenvin düşür və feillerimiz اَلْغَازِى və اَلرَّامِى olur, və ya hərfi sakin olur, və bu اَلْغَازِى və اَلرَّامِى "bu qazı və atıcıdır" şəklində deyilir, və مَرَرْتُ بِالْغَازِى وَ الرَّامِى "qazıya və atıcıya rast gəldim" ifadəsində olduğu kimi yazılır və deyilir. Metnin Ümumi Mənası: Ecvef feillərdə ismi fail üçün فَائِلٌ vəznində قَائِلٌ və كَائِلٌ kimi deyirsən. Bu feillərin keçmiş halları قَالَ və كَالَ idi və bunlara ismi fail elif əlavə olundu və feiller قَاالٌ və كَاالٌ oldu. Sonra bu feillərdə iki elif toplandı. Bu eliflərdən biri ismi fail elifidir, digəri isə aynul feildən dönən maklub elifdir. Aynul feildən olan maklub elif hemzəyə çevrilir və قَائِلٌ və كَائِلٌ olurlar. Nakıs feildən gələn ismi fail isə nasb halında mansubdur, sigası dəyişmir, çünki lamul feildəki vav və ya fethanı götürür, özünə ağır gəlmir. Misal üçün: رَأَيْتُ غَازِيًّا وَ رَامِيًّا kimi. Ref və cərr halında isə هَذَا غَازٍ وَ رَامٍ və مَرَرْتُ بِغَازٍ وَ رَامٍ deyirsən. Əsl formaları غَازِىٌ və رَامِىٌ kimidir. Bu feillərdəki ى hərfləri sakin edilmişdir, əvvəl qeyd etdiyimiz kimi. Yəni hərəkətli olan vav və ya feilin lamul feili varsa və ma qabili sağlam və hərəkəli bir hərf olarsa, feil mansub və ma qabili meftuh olmadıqca o vav və ya hərflər yüngülləşmə üçün sakin edilir. Çünki kesrə və dammə ağır gəlir, fetha isə ağır gəlmir. غَازِىٌ və رَامِىٌ qaldıqda iki sakin hərf, yəni ya hərfi və tenvin, içtima-i sakineyn yaradır və içtima-i sakineynin aradan qaldırılması üçün sakin ya hərfi hazf edilir və tenvin qalır. O tenvin də sağlam hərfə ötürülür. Feillerimiz غَازٍ və رَامٍ olur. غَازٍ sözünün əsli غَازِوٌ idi. Sözün sonunda olan lamul feildən vavdan əvvəlki hərf kesrəli olarsa, sözün sonunda olan vav yüngülləşmə üçün ya hərfinə çevrilir və feil غَازِىٌ olur. Lamul feili damməli və ya kesrəli vav və ya olan feilin ma qabli meftuh deyil və nasb halında deyilse o vav və ya sakin edilir və feil غَازِيْنْ olur. Burada sakin ya ilə tenvin içtima-i sakineyn yaradır və ya hərfi hazf edilir və feil غَازِنْ olur, tenvin isə ma qabili ötürülür və feil غَازٍ olur. رَامٍ sözünün əsli رَامِىٌ idi. رَامِىٌ feili رَامِيُنْ ikən رَامِيْنْ olur və ya hazf edilir رَامِنْ olur və tenvin ma qabili ötürülüb رَامٍ qalır. Əgər bu غَازِىٌ və رَامِىٌ feillərinə elif-lam əlavə etsək, tenvin düşür və ya hərfi sakin olur. Bu şəkildə هَذَا الْغَازِى وَ الرَّامِى və مَرَرْتُ بِالْغَازِى وَ الرَّامِى ifadələrində olduğu kimi istifadə olunur.