Ramet və Qazet Felləri

Və sən cəmdə deyirsən; غَزَوْا və رَمَوْا, əsli isə; غَزَوُوا və رَمَيُوا, vav və ya hərəkətli olduqları və onlardan əvvəlki hərf fətahalı olduğu üçün, vav və ya hərfi əlifə çevrilmişdir. Beləliklə, iki sükunlu hərf birləşmişdir: biri çevrilmiş əlif, digəri isə cəmin vavıdır. Çevrilmiş əlif silinmişdir və nəticədə غَزَوْا və رَمَوْا qalır. Qadın ikili üçün isə deyirsən; غَزَتَا və رَمَتَا, əsli isə; غَزَوَتَا və رَمَيَتَا, vav və ya hərfi əlifə çevrilmişdir, hərəkətli olduqları və onlardan əvvəlki hərf fətahalı olduğu üçün. Əlif sükunlu olduğuna görə silinmişdir və onunla birlikdə tə hərfi də sükunlu idi, çünki tə əsldə sükunludur, əlif kimi arizən sükunlu deyil. Sonra tə hərfi ikilik əlifinə görə hərəkələnmişdir, bu hərəkə arizidir, yəni sonradan gəlmişdir və ariz olan hərəkə yox kimidir.

Və sən deyirsən ki; cəmi şəkillərdə, غَزَوْا və رَمَوْا deyirsən. Bu iki غَزَا və رَمَى müfred müzekker qayıb feilinin cəmi şəkillərinin əsli; غَزَوُوا və رَمَيُوا idi. Vav və ya (cəmi vavı, zamir vavı deyil) əlifə çevrilmişdir, çünki vav və ya hərəkəli idi və onlardan əvvəlki hərf fətahalı idi. Beləliklə, iki sükunlu hərf birləşmişdir (ictimai sakineyn): biri çevrilmiş əlif, digəri cəmi müzekker vavıdır. Çevrilmiş əlif silinmişdir və nəticədə غَزَوْا və رَمَوْا qalır. Qadın ikili üçün isə deyirsən ki; غَزَتَا və رَمَتَا deyirsən. Bu iki غَزَتَا və رَمَتَا feilinin əsli; غَزَوَتَا və رَمَيَتَا idi. Vav və ya əlifə çevrilmişdir, çünki vav və ya hərəkəli idi və onlardan əvvəlki hərf fətahalı idi. Əlif sükunlu olduğuna görə silinmişdir və onunla birlikdə tə hərfi də sükunlu idi, çünki tə əsldə sükunludur, əlif kimi arizən sükunlu deyil. Sonra tə hərfi ikilik əlifinə görə hərəkələnmişdir, bu hərəkə arizidir, yəni sonradan gəlmişdir və ariz olan hərəkə yox kimidir.
Mətnin Ümumi Mənası; Feilin m Müfred müzekker olan غَزَا və رَمَى feilərinin cəmi müzekker şəkilləri üçün غَزَوْا və رَمَوْا deyilir. Bu feilərin əsli غَزَوُوا və رَمَيُوا şəklindədir. غَزَوُوا feilindəki dammalı vav ilə رَمَيُوا feilindəki dammalı ya hərfləri hərəkəlidir və onlardan əvvəlki hərflər fətəli olduğu üçün bu vav və ya hərfinin elif hərfinə çevrilməsi caizdir. Vav və ya hərfi elifə çevriləndə belə feilər yaranır: غَزَاوا və رَمَاوا. Bu feilərdəki sakin vav hərfi, əvvəl vav və ya-dan əmələ gələn sakin elif ilə iltika-i sakineyn, yəni iki sakinin qarşılaşması halına girir. Birincisi vav və ya hərfindən çevrilmiş elifdir, ikincisi isə cəmi müzekker vavıdır. Cəmi müzekker vavı silinə bilməz, çünki o bir alamətdir, amma vav və ya hərfindən çevrilmiş elif hərfi silinmişdir və nəticədə غَزَوْا və رَمَوْا feiləri yaranmışdır. Əgər biz cəmi müzekker vavını silib çevrilmiş elifi silməsəydik, bu səhvlə qarşılaşardıq: غَزَوُوا ikən vav elifə çevrilir, غَزَاوا olur, əgər cəmi vavını silsək, غَزَاا qalır və iki sakin elifin bir araya gəlməsi səbəbindən birinin silinməsinə icazə verilir, o da sonradan gələn elifdir və son vəziyyət غَزَا olur. Qalan غَزَا feilinə necə cəmi müzekker deyə bilərik, müfred müzekker onsuz da غَزَا idi. Bu qarışıqlıqlar olmasın deyə hər feil üçün bir alamət vardır. Cəmi müzekker feilin alaməti vavdır, irabda isə ya-dır. Yəni məful və məcrur ikən alaməti ya-dır, mərfu ikən vavdır. Fiili mazi müfred müzekker olan غَزَا və رَمَى feilərinin təsniyə müənnəs şəkilləri üçün isə غَزَتَا və رَمَتَا deyilir. Bu iki təsniyə müənnəsin əsli غَزَوَتَا və رَمَيَتَا şəklindədir. İlal qaydasına görə غَزَوَتَا-dakı hərəkəli vav və رَمَيَتَا-dakı hərəkəli ya hərfindən əvvəlki hərf fətəlidir və bu vav və ya hərfinin elifə çevrilməsi lazımdır. Bu halda feilər غَزَاتَا və رَمَاتَا olur. Bu iki feildəki ت hərfi ta-i tenas olduğu üçün əslində sakindir (yəni غَزَتْاَ və رَمَتْاَ kimi), buna görə də sakin olan ت hərfi ilə vav və ya-dan çevrilmiş elif hərfi iltika-i sakineyn yaradır. Bu iltika-i sakineyni aradan qaldırmaq üçün müənnəslik alaməti olan ت hərfini silə bilmədiyimiz üçün sonradan sakin olan elif-i maklube (çevrilmiş elif) silinmişdir və feilərimiz غَزَاتَا və رَمَاتَا ikən غَزَتَا və رَمَتَا olmuşdur. Yuxarıdakı sakin ta-i tenas olan ت hərfi hərəkəsini təsniyə elifindən alır, əslində sakindir. Müfred müənnəsdəki غَزَتْ və رَمَتْ feilindəki sakin تْ kimi. Buna görə də bu ت hərfinin hərəkəsi arizidir, asli deyil. Arizi olan şey isə mə'dum, yəni yox kimidir, fətəha varmış kimi olsa da əslində sakin olduğu bilinir.