Vav və Ya-nın Elifə Qalbi

بَابُ الْمُعْتَلاَّتِ وَ الْمُضَاعَفِ وَ الْمَهْمُوزِ؛ اَلْوَاوُ وَ الْيَاءُ إِذَا تَحَرَّكَتَا وَ انْفَتَحَ مَا قَبْلَهُمَا قُلِبَتَا اَلِفًا، نَحْوُ؛ قَالَ وَ كَالَ. مِثَالُهُمَا مِنَ النَّاقِصِ؛ غَزَا وَ رَمَى، وَ تَقُولُ فِي تَثْنِيَتِهِمَا؛ غَزَوَا وَ رَمَيَا، فَلاَ تُقْلَبَانِ اَلِفًا وَ لاَ تُقْلَبَانِ اَيْضًا فِي جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ وَ الْمُوَاجَهَةِ وَ نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ. لِأَنَّ الْوَاوَ السَّاكِنَةَ وَ الْيَاءَ السَّاكِنَةَ لاَ تُقْلَبَانِ اَلِفًا إِلاَّ فِي مَوْضِعٍ يَكُونُ فِيهِ سُكُونُهُمَا غَيْرَ اَصْلِىٍّ بِأَنْ نُقِلَتْ حَرَكَتُهُمَا إِلَى مَا قَبْلَهُمَا، نَحْوُ؛ اَقَامَ وَ اَبَاعَ

بَابُ الْمُعْتَلاَّتِ mutel feilər, وَ الْمُضَاعَفِ mudaaf feilər, وَ الْمَهْمُوزِ və mehmuz feilər; اَلْوَاوُ vav hərfi, وَ الْيَاءُ və ya hərfi, إِذَا تَحَرَّكَتَا ikisi hərəkəli olduqda, وَ انْفَتَحَ və fətalı olarsa, مَا قَبْلَهُمَا özlərindən əvvəlki hərf, قُلِبَتَا o iki vav və ya hərfi çevrilir; اَلِفًا elif hərfinə çevrilir. نَحْوُ buna misal belədir; قَالَ "dedı" və كَالَ "tartdı" kimidir. مِثَالُهُمَا o ikisinin misalı, مِنَ النَّاقِصِ naqis olan feildə isə belədir; غَزَا "döyüşdü" və رَمَى "atdı" kimidir. وَ تَقُولُ فِي تَثْنِيَتِهِمَا və sən غَزَا və رَمَى feilərinin təsniyələri üçün belə deyirsən; غَزَوَا və رَمَيَا deyirsən, فَلاَ تُقْلَبَانِ o iki vav və ya hərfi çevrilmir, اَلِفًا elif hərfinə. وَ لاَ تُقْلَبَانِ اَيْضًا eyni şəkildə vav və ya hərfləri elif hərfinə çevrilmir; فِي جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ cəmi müənnəsdə, وَ الْمُوَاجَهَةِ və müxataba sigalarında, وَ نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ və nəfsi mütəkəllimdə. لِأَنَّ الْوَاوَ السَّاكِنَةَ çünki sakit olan vav hərfi, وَ الْيَاءَ السَّاكِنَةَ və sakit olan ya hərfi, لاَ تُقْلَبَانِ اَلِفًا elif hərfinə çevrilə bilməzlər. إِلاَّ ancaq çevrilə bilər, فِي مَوْضِعٍ bir yerdə, يَكُونُ فِيهِ orada olur, سُكُونُهُمَا o ikisinin sakit olması, غَيْرَ اَصْلِىٍّ əsli olmayan, بِأَنْ نُقِلَتْ حَرَكَتُهُمَا o ikisinin hərəkəsinin ötürülməsi ilə, إِلَى مَا قَبْلَهُمَا özlərindən əvvəlki hərfə, نَحْوُ misal belədir; اَقَامَ "qaldırdı" və اَبَاعَ "satdırdı" kimi.

Metnin Toplu Manası; Mutel, mudaaf və mehmuz feilərin ilal halına gəldikdə; əgər vav və ya hərfi hərəkəlidirsə və özlərindən əvvəlki hərf fətalıdırsa, bu vav və ya hərfi elifə çevrilir. Buna misal olaraq قَالَ və كَالَ feiləri göstərilə bilər. Aşağıdakı cədvəldə ilal prosesini izah edəcəyik.

Özündən əvvəlki hərfi fətalı və özü də hərəkəli olan vav və ya hərfin elifə çevrilməsi

Məna	İlal	Əsl
Dedi	قَالَ	قَوَلَ
Tartdı	كَالَ	كَيَلَ
Yatdı	نَامَ	نَوِمَ
Qorxdu	خَافَ	خَوِفَ

Vav və ya hərfin naqis feildəki elifə çevrilməsinin misalı غَزَا və رَمَى feiləri kimi feilərdir.

Özündən əvvəlki hərfi fətalı və özü də hərəkəli olan vav və ya hərfin elifə çevrilməsi – Naqis Feillər üçün Misal

Məna	İlal	Əsl
Qazı etdi	غَزَا	غَزَوَ
Atdı	رَمَى	رَمَىَ

رَمَى feilindəki ى hərfi "a" səsi ilə mim hərfini oxudur. Ləfzində elif yoxdur, amma təqdirən elif vardır. Bu غَزَا və رَمَى feilərinin təsniyələri üçün غَزَوَا və رَمَيَا deyirsən. Bu təsniyələrdə hərəkəli vav və ya elifə çevrilmir. Eyni şəkildə bu غَزَا və رَمَى feilərinin cəmi müənnəs və müxataba və nəfsi mütəkəllim sigalarında da vav və ya elif hərfinə çevrilmir. Çünki sakit vav və sakit ya elifə çevrilə bilməz.

غَزَا naqis feili

cəmi	təsniyə	müfrəd	qazı etdi
غَزَوْا	غَزَوَا	غَزَا	müzekker qayıb
غَزَوْنَ	غَزَتَا	غَزَتْ	müənnəs qayıba
غَزَوْتُمْ	غَزَوْتُمَا	غَزَوْتَ	müzekker müxatib
غَزَوْتُنَّ	غَزَوْتُمَا	غَزَوْتِ	müənnəs müxatiba
غَزَوْنَا	غَزَوْنَا	غَزَوْتُ	nəfs mütəkəllim

İzahlar; Əvvəlcə bilməli olduğumuz ilal qaydası; vav və ya hərfi hərəkəli olarsa (bu hərəkənin nə olduğu fərq etmir, fətəh, kəsrə, dammə ola bilər) və ondan əvvəlki hərf də fətəhli olarsa, bu mütəhərrik olan vav və ya hərflər elif hərfinə çevrilirlər.

غَزَوَا

təsniyə müzekker qayıb naqis feilində vav və ya hərfinin elif hərfinə çevrilməsi niyə mümkün deyil

Əsl	غَزَوَا
İlal	غَزَاا
İctimai sakineyn	غَزَا

Əgər vav hərfi ilal qaydasına görə elif hərfinə çevrilsəydi, غَزَاا şəklində olduğu kimi iki sakit elif hərfi yanaşı gələcəkdi və ictimai sakineyn halında hərflərdən biri hazf olunardı və ortaya غَزَا çıxardı. Onsuz da müfrəd müzekker qayıb غَزَا olduğu halda, təsniyəsinə necə غَزَا deyə bilərik? Bu qarışıqlıq olmasın deyə təsniyələrdə vav və ya hərfi elifə çevrilmir.

Lakin əsl olmayan bir sükun ilə sakit olan vav və ya hərfi ma qabli hərəkəli və özü sakit olduğu üçün elif hərfinə çevrilə bilər. Buna misal olaraq اَقَامَ və اَبَاعَ feilləri göstərilə bilər. 

اَقَامَ və اَبَاعَ feillərindəki sakit vav hərfinin elif hərfinə çevrilməsi

Feil	اَبَاعَ	اَقَامَ
Əsl	اَبْيَعَ	اَقْوَمَ

Səhih olan hərf, hərəkəni daşımağa ilətli hərfdən daha güclüdür. Misallarımızda اَقْوَمَ və اَبْيَعَ feillərində وَ və يَ hərflərinin hərəkələrini özlərindən əvvəlki səhih hərflərə veririk. Bundan sonra feillər;

Hərəkə verilməsi

اَبَيْعَ

اَقَوْمَ

Vav və ya sakitdir, amma ma qabli hərflər hərəkəlidirsə, normalda elifə çevrilə bilməzlər. Amma buradakı vav və ya hərflərin sükunu əsl olmayan bir sükundur. Çünki hərəkələrini ma qabli hərflərə verdilər. Buna görə də sakit vav və ya elif hərfinə çevrilə bilər. Sonra isə;

Son halı

اَبَاعَ

اَقَامَ