İlətli Fellər

وَ حُرُوفُ الْمَدِّ وَ اللِّينِ وَ الزَّائِدِ وَ الْعِلَّةِ وَاحِدَةٌ. وَ هِيَ الْوَاوُ وَ الْيَاءُ وَ الْاَلِفُ. وَ كُلُّ فِعْلِ مَاضٍ فِي أَوَّلِهِ حَرْفٌ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ يُسَمَّى مُعْتَلاًّ وَ مِثَالاً، لِمُمَاثَلَتِهِ الصَّحَيحَ فِي اِحْتِمَالِ الْحَرَكَاتِ، نَحْوُ؛ وَعَدَ وَ يَسَرَ. وَ إِنْ كَانَ فِي وَسَطِهِ يُسَمَّى اَجْوَفًا، نَحْوُ؛ قَالَ وَ بَاعَ. وَ إِنْ كَانَ فِي آخِرَهِ يُسَمَّى نَاقِصًا، نَحْوُ؛ غَزَا وَ رَمَى. وَ إِنْ كَانَ فِيهِ حَرْفَانِ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ فَإِنْ كَانَا عَيْنُهُ وَ لاَمُهُ يُسَمَّى لَفِيفَ الْمَفْرُوقِ، نَحْوُ؛ رَوَى وَ شَوَى. وَ إِنْ كَانَا فَائَهُ وَ لاَمَهُ يُسَمَّى لَفِيفَ الْمَقْرُونِ، نَحْوُ؛ وَقَى وَ طَوَى. وَ كُلِّ فِعْلٍ عَيْنُهُ وَ لاَمُهُ حَرْفَانِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ اُدُّغِمَ أَوَّلُهُمَا فِي الْآخِرِ دَفْعًا لِلثَّقِيلِ يُسَمَّى مُضَاعَفًا، نَحْوُ؛ مَدَّ. وُ كُلُّ فِعْلٍ فِيهَ هَمْزَةٌ فَإِنْ كَانَتْ فِي أَوَّلِهِ يُسَمَّى مُهْمُوزَ الْفَاءِ، نَحْوُ؛ أَخَذَ. وَ إِنْ كَانَتْ فِي وَسَطِهِ يُسَمَّى مُهْمُوزَ الْعَيْنِ، نَحْوُ؛ سَئَلَ. وَ إِنْ كَانَتْ فِي آخِرِهِ يُسَمَّى مُهْمُوزَ اللاَّمِ، نَحْوُ؛ قَرَأَ. وَ كُلُّ فِعْلٍ خَالٍ مِنْ هَذِهِ الْاَقْسَامِ السِّتَّةِ يُسَمَّى صَحِيحًا وَ قَدْ مَرَّ بَحْثُهُ فِي بَابِ الصَّحِيحِ وَ سَنَذْكِرُ بَحْثَ الْاَقْسَامِ السِّتَّةِ عَلَى سَبِيلِ الْاِخْتِصَارِ

وَ حُرُوفُ الْمَدِّ medd (uzatma) hərfləri, وَ اللِّينِ və lîn (yumşaqlıq) hərfləri, وَ الزَّائِدِ və zâid hərflər, وَ الْعِلَّةِ və illət hərfləri وَاحِدَةٌ birdir, yəni medd, lîn, zâid, illət hamısı eynidir. وَ هِيَ və o yəni o hərflər; الْوَاوُ vav, وَ الْيَاءُ və ya, وَ الْاَلِفُ və elif. وَ كُلُّ فِعْلِ مَاضٍ və hər keçmiş feil, فِي أَوَّلِهِ əvvəlində olur, حَرْفٌ bir hərf, مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ bu hərflərdən, يُسَمَّى adlandırılır, مُعْتَلاًّ mu’tel, وَ مِثَالاً və misal feil deyə adlandırılırlar. Misal feil dediyimiz feillər لِمُمَاثَلَتِهِ الصَّحَيحَ səhih feillərə bənzər olduğu üçün misal adlandırılmışdır, فِي اِحْتِمَالِ الْحَرَكَاتِ hərəkələrin daşınması məsələsində, yəni üzərindəki hərəkələr səhih feillərə bənzədiyi üçün bu cür mu’tel feillərə misal da deyilir. نَحْوُ; mu’tel ul-fa və ya misal feilin nümunəsi belədir; وَعَدَ "vaad etdi" və يَسَرَ "asan oldu" kimi. وَ إِنْ كَانَ فِي وَسَطِهِ əgər yuxarıda qeyd olunan medd, lîn, zâid və ya illət adlandırılan hərflər feilin ortasında, yəni aynül feildə olarsa; يُسَمَّى adlandırılır, اَجْوَفًا ecvef deyə. Ecvefin mənası "içi boş" deməkdir. نَحْوُ ecvef və ya mu’tel ul-ayn olan feilin nümunəsi belədir; قَالَ "dedi" və بَاعَ "satdı" kimi. وَ إِنْ كَانَ فِي آخِرَهِ əgər yuxarıda qeyd olunan medd, lîn, zâid və ya illət adlandırılan hərflər feilin sonunda, yəni lamul feildə olarsa; يُسَمَّى adlandırılır, نَاقِصًا nakıs "eksik, natamam" feil deyə. نَحْوُ nakıs və ya mu’tel ul-lam feilə nümunə; غَزَا "döyüşdü" və رَمَى "atdı" kimi. وَ إِنْ كَانَ فِيهِ əgər feildə olarsa, حَرْفَانِ iki hərf, مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ medd, lîn, zâid və ya illət adlandırılan hərflərdən, yəni qısaca elif, vav və ya hərflərindən; فَإِنْ كَانَا əgər o iki hərf olarsa, عَيْنُهُ وَ لاَمُهُ feilin aynül feili və lamul feili olaraq, يُسَمَّى adlandırılır, لَفِيفَ الْمَفْرُوقِ lefif-i mefruq deyə, نَحْوُ nümunəsi belədir; رَوَى "rəvayət etdi" və شَوَى "bişirdi, qızartdı" kimi. وَ إِنْ كَانَا əgər o iki hərf olarsa, فَائَهُ وَ لاَمَهُ feilin faul feili və lamul feili olaraq, يُسَمَّى adlandırılır, لَفِيفَ الْمَقْرُونِ lefif-i makrun deyə. نَحْوُ nümunəsi belədir; وَقَى "qorudu" və طَوَى "bükdü, içərdi" kimi. وَ كُلِّ فِعْلٍ və hər feil, عَيْنُهُ وَ لاَمُهُ aynül feili və lamul feili, حَرْفَانِ iki hərf olan, مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ eyni cinsdən olan hər feil, اُدُّغِمَ idqam "birləşdirilmə" edilir, أَوَّلُهُمَا o iki eyni cinsli hərfin birincisi, فِي الْآخِرِ sondakı ikincisinə idqam edilir, دَفْعًا aradan qaldırmaq üçün, لِلثَّقِيلِ ağırlığı, tələffüzdəki çətinliyi, يُسَمَّى adlandırılır, مُضَاعَفًا mudâaf deyə adlandırılırlar. Bəzən buna tə’dif də deyilir, yəni şeddəli olma halı. نَحْوُ mudâaf feilin nümunəsi belədir; مَدَّ "uzatdı" kimi. وُ كُلُّ فِعْلٍ فِيهَ هَمْزَةٌ özündə həmzə olan hər feil, فَإِنْ كَانَتْ əgər olarsa, فِي أَوَّلِهِ feilin əvvəlində, يُسَمَّى adlandırılır, مُهْمُوزَ الْفَاءِ mehmuz ul-fa deyə. نَحْوُ mehmuz ul-fa feilə nümunə belədir; أَخَذَ "aldı, əldə etdi" kimi. وَ إِنْ كَانَتْ فِي وَسَطِهِ əgər həmzə feilin ortasında olarsa, يُسَمَّى adlandırılır, مُهْمُوزَ الْعَيْنِ mehmuz ul-ayn deyə. نَحْوُ mehmuz ul-ayn feilə nümunə belədir; سَئَلَ "soruşdu" kimi. وَ إِنْ كَانَتْ فِي آخِرِهِ əgər həmzə feilin sonunda olarsa, يُسَمَّى adlandırılır, مُهْمُوزَ اللاَّمِ mehmuz ul-lam deyə. نَحْوُ mehmuz ul-lam feilə nümunə belədir; قَرَأَ "oxudu" kimi. وَ كُلُّ فِعْلٍ خَالٍ مِنْ هَذِهِ الْاَقْسَامِ السِّتَّةِ bu 6 hissədən (misal, ecvef, nakıs, mehmuz, mudâaf, lefif) uzaq olan, yəni bunlara aid olmayan feillər, يُسَمَّى adlandırılır, صَحِيحًا səhih "içində illətli hərf olmayan" feillər deyə adlandırılır. Çünki qeyd olunan 6 hissə illətli hərfləri ehtiva edir. وَ قَدْ مَرَّ və bəzən keçmişdir, davam etmişdir; بَحْثُهُ o səhih feilin müzakirəsi, فِي بَابِ الصَّحِيحِ səhih feilin babında, وَ سَنَذْكِرُ və tezliklə qeyd edəcəyik, بَحْثَ الْاَقْسَامِ السِّتَّةِ altı hissənin müzakirəsini, mövzusunu; عَلَى سَبِيلِ الْاِخْتِصَارِ qısa, xülasə şəkildə.

İlletli Feiller

Metnin Toplu Manası; Medd, lîn, zâid və illət hərfləri birdir və elif, vav və ya hərflərindən ibarətdir. *Bu hərflər bu dərsimizdə sülasi mücərrəd feillər üzərində göstərilmişdir. Cədvəldə 6 hissə illətli feil növünü göstərib bir-bir izahına keçəcəyik. Buradan sonra Medd, lîn, zâid və illət hərfləri deməkdənsə, klassik olaraq bu hərfləri ehtiva edən feilə illətli feil, yəni mu’tel feil deyiləcəkdir.

ل	ع	ف
Lam əl-Fil	Ayn əl-Fil	Fa əl-Fil
Naqis	Əcvəf	Misal
رَمَى	قَالَ	وَعَدَ

İllet hərfləri əgər üçlü mücərrəd bir feilın əvvəlində, yəni fa əl-filində olarsa, o məzi feilə mutel əl-fa və ya misal feil deyilir. Belə feillərə misal deyilməsinin səbəbi, feilin üzərindəki hərəkələrin səhih feillərdəki hərəkələrə bənzəməsidir. Misal və ya Mutel əl-Fa feilə nümunə: وَعَدَ və يَسَرَ kimi. İllet hərfləri əgər üçlü mücərrəd bir feilin ortasında, yəni ayn əl-filində olarsa, o məzi feilə mutel əl-ayn və ya əcvəf feil deyilir. Əcvəf və ya Mutel əl-Ayn feilə nümunə: بَاعَ və قَالَ kimi. İllet hərfləri əgər üçlü mücərrəd bir feilin sonunda, yəni lam əl-filində olarsa, o məzi feilə mutel əl-lam və ya naqis feil deyilir. Naqis və ya Mutel əl-Lam feilə nümunə: غَزَا və رَمَى kimi.

Əgər üçlü mücərrəd feildə iki dənə illetli hərf olarsa və bu iki illet hərfi feilin ayn əl-filində və lam əl-filində olarsa, o feilə lefif-i məqrun deyilir. Nümunə: رَوَى və شَوَى kimi. Əgər bu iki illet hərfi feilin fa əl-filində və lam əl-filində olarsa, o feilə lefif-i məfruq deyilir. Nümunə: وَقَى kimi.

Ayn əl-fili və lam əl-fili eyni cins olan hər bir feilin bu iki bənzər hərfindən birincisi ikincisinə idqam edilir. Bu idqam tələffüzdəki ağırlığı aradan qaldırmaq üçündür. Belə idqama uğrayan və tərkibində şəddə olan feillərə mudaaf feil deyilir. Bu mudaaf olan feilin şəddəli hərfinə isə təd’if hərfi deyilir. Mudaaf feilə nümunə: مَدَّ və شَقَّ və جَلَّ və عَزَّ kimi feillərdir.

Əgər üçlü mücərrəd bir məzi feildə həmzə olarsa, o feilə mehmuz feil deyilir. Əgər həmzə o feilin əvvəlində olarsa, o feil mehmuz əl-fa adlanır. Nümunə: أَخَذَ kimi. Əgər həmzə o feilin ortasında olarsa, o feil mehmuz əl-ayn adlanır. Nümunə: سَئَلَ kimi. Əgər həmzə o feilin sonunda olarsa, o feil mehmuz əl-lam adlanır. Nümunə: قَرَأَ kimi.

Mehmuz Feil

ل	ع	ف
Lam əl-Fil	Ayn əl-Fil	Fa əl-Fil
Mehmuz əl-Lam	Mehmuz əl-Ayn	Mehmuz əl-Fa
قَرَأَ	سَئَلَ	أَخَذَ

Əgər həmzə fətalı olarsa ء şəklində və ya أ şəklində olur. Əgər bir əvvəlki hərfi dammalı olarsa ؤ şəklində və kəsrəli olarsa ئ şəklində olur. Amma ئ hərfi bəzən ء və ya أَ yerinə istifadə olunur, سَئَلَ feili kimi, normalda سَأَلَ deyilir. Üçlü mücərrəd məzi feildə elif hərfi varsa ona mehmuz feil deyil, mutel deyilir, qarışdırmayaq!

Burada sadalanan 6 qisim, yəni misal, əcvəf, naqis, mehmuz, mudaaf, lefif feilləri səhih adlanan feillərdən olmayan feillərdir. Bəzən səhih feillərin mövzusu, səhih feillər izah edilərkən keçmişdir. Biz tezliklə səhih feillərin mövzusunu qısa şəkildə qeyd edəcəyik. Əqsam-ı səba; misal, əcvəf, naqis, mehmuz, mudaaf, lefif və səhih feillərdən ibarətdir. Bu dərsdə səhih feillər işlənməyib.