Mufa’âlə və Tefa’ûl Babı

وَ بَابُ فَاعَلَ يَكُونُ لِلْمُشَارَكَةِ بَيْنَ الْاِثْنَيْنِ، نَحْوُ؛ نَاضَلْتُهُ إِلاَّ قَلِيلاً، نَحْوُ؛ طَارَقْتُ النَّعْلَ وَ عَاقَبْتُ اللِّصَّ. وَ بَابُ تَفَاعَلَ اَيْضًا يَكُونُ بَيْنَ الْاِثْنَيْنِ فَصَاعِدًا، نَحْوُ؛ تَدَافَعَ زُيْدٌ وَ عَمْرٌو، وَ تَصَالَحَ الْقَوْمُ. وَ قَدْ يَكُونُ لِاِظْهَارِ مَا لَيْسَ فِي الْبَاطِنِ، نَحْوُ؛ تَمَارَضْتُ اَىْ اَظْهَرْتُ الْمَرَضَ وَ لَيْسَ لِى مَرَضٌ

وَ بَابُ فَاعَلَ və faələ babı, yəni üçlü məzid rübailərin üçüncüsü, mufaələ babı; يَكُونُ لِلْمُشَارَكَةِ bu babın quruluşu iştirak üçün olur, بَيْنَ الْاِثْنَيْنِ iki şəxs və ya iki predmet arasında. نَحْوُ; buna misal; نَاضَلْتُهُ إِلاَّ قَلِيلاً "onunla az bir qədər ox atışı etdim" ifadəsindəki نَاضَلَ felinin mənası qarşılıqlı ox atmaqdır. نَحْوُ; başqa bir misal; طَارَقْتُ النَّعْلَ "Nalı (taxta ayaqqabını) sındırdım" ifadəsində isə طَارَقَ felinin iştirak mənası yoxdur, bəzən iştirak olmaya da bilər. وَ عَاقَبْتُ اللِّصَّ və "Oğrunu cəzalandırdım" burada gördüyümüz kimi عَاقَبَ felində də iştirak yoxdur. İştiraklı bir misal; كَاتَبَ زَيْدٌ عَمْرًا "Zeyd, Amr ilə yazışdı" yəni bir dəfə Amr yazdı, bir dəfə Zeyd yazdı. İştirak mövcuddur. وَ بَابُ تَفَاعَلَ təfaələ, yəni تَفَاعُلْ babı isə, اَيْضًا əvvəlki mufaələ babı ilə eynidir, يَكُونُ بَيْنَ الْاِثْنَيْنِ iştirak iki şey arasında olur, فَ bu iki şeylə yanaşı, صَاعِدًا üç və daha çox, qrup, tayfa, millət kimi topluluqlar arasında da olur. نَحْوُ; buna misal; تَدَافَعَ زُيْدٌ وَ عَمْرٌو "Zeyd və Amr bir-birini itələdilər" ifadəsindəki تَدَافَعَ felində iştirak var. وَ və çoxluq iştirakına misal; تَصَالَحَ الْقَوْمُ "Qövm barışdı" yəni içlərindəki topluluqlar bir-biri ilə barışdı. وَ قَدْ يَكُونُ bu təfaül babı bəzən olur, لِاِظْهَارِ aşkara çıxarmaq üçün, مَا لَيْسَ فِي الْبَاطِنِ batında, gizlində olmayan şeyi, فِي الْحَقِيقَةِ həqiqətdə olmayan şeyi aşkara çıxarır, نَحْوُ; buna misal; تَمَارَضْتُ "temaruz etdim, yəni xəstə olmadığım halda xəstə kimi davrandım" ifadəsi, اَىْ yəni, اَظْهَرْتُ الْمَرَضَ xəstəliyi aşkara çıxardım, وَ لَيْسَ لِى مَرَضٌ məndə xəstəlik olmadığı halda.

Mətnin Ümumi Mənası; Tefa’ul və Mufa’ələ bablarının quruluşu iki və ya daha çox şeyin iştirak (müştərək) içində olduğunu bildirmək üçün yaradılmışdır. Mufa’ələ babından müştərəkliyə misal olaraq نَاضَلْتُهُ إِلاَّ قَلِيلاً “Onunla az müddət ox atdım” ifadəsini göstərmək olar. Orijinal mətnindəki digər misallar müştərəklik ifadə etmir. ضَارَبَ زَيْدٌ عَمْرًا “Zeyd, Amr ilə döyüşdü” ifadəsində isə ضَارَبَ müştərəklik bildirən bir felldir. Tefa’ul babından müştərəkliyə misal olaraq تَدَافَعَ زُيْدٌ وَ عَمْرٌو “Zeyd və Amr bir-birini itələdilər” ifadəsindəki تَدَافَعَ və çoxlu insanlar üçün müştərəkliyə misal olaraq تَصَالَحَ الْقَوْمُ “qövm barışdı” ifadəsindəki تَصَالَحَ feliləri müştərəklik bildirir. Bu tefa’ul babı eyni zamanda həqiqətdə olmayan bir şeyi aşkar etmək üçün işlədilir. Buna misal; تَمَارَضْتُ “xəstə kimi göründüm”, yəni bilərəkdən özümü xəstə kimi göstərdim. Yəni məndə xəstəlik olmadığı halda özümü xəstə kimi göstərdim.
Qeyd: Tefa’ul babının bir xüsusiyyəti olmayan şeyi var kimi göstərməkdir, yuxarıda yazıldığı kimi. Buna ən tanınmış misal تَجَاهَلَ زَيْدٌ “Zeyd cahil kimi göründü” – əslində cahil deyil. Xalq arasında “tecahül-i arif” adlandırılan sənət budur. Digər misal; Hərbi xidmətdə bəziləri xəstə olmadıqları halda revire gedirdilər və temaruzen oraya getdikləri bilinirdi. İşdən qaçmaq və raport almaq üçün yalandan xəstəlik göstərirdilər.Qeyd 2: Burada mufa’ələ babının bir nəfər üzərindəki müştərəkliyini qeyd etmədik. Müəllif bunu qeyd etməyib. Amma Bina kitabında bir nəfərə müştərəklik mufa’ələ babından belə həyata keçirilir, misal; قَاتَلَهُمْ اللهُ “Allah onları məhv etdi, öldürdü” – haşa, o şəxslərin Allaha qarşı müştərəkliyə girə bilməyəcəyi aşikardır. Onlar Allaha nə edə bilər ki? Lakin Allah onlara istədiyi hər şeyi edə bilər. Onlar yalnız yer üzündə fitnə-fəsad çıxarıb islamı zədələmək istəyirlər, amma Allah onlara cəzasını göndərir. Bu isə tək tərəfli müştərəklikdir.