Lazım Feli Müteaddi Etmək

FƏSL FAYDALAR HAQQINDA; LAZIM FİİL, ÜÇ SƏBƏBDƏN BİRİ İLƏ MÜTƏADDİ OLUR: BAŞINA HƏMZƏ ƏLAVƏ EDİLMƏSİ, HƏRƏKƏT HƏRFİNİN ƏLAVƏ EDİLMƏSİ VƏ YA AYN HƏRFİNİN ŞƏDDƏLƏNMƏSİ. MİSAL: "ƏXRƏCTÜHÜ" və "XƏRRƏCTÜHÜ" və "XƏRƏCTÜ BİHİ MINƏ DƏR". TƏ HARFİNİN TƏFƏƏLƏ VƏ TƏFƏLLƏLƏ BABLARINDAN ÇIXARILMASI İLƏ, AYN HƏRFİ ŞƏDDƏLİ VƏ LAM HƏRFİ TƏKRARLANAN HALDA. MÜTƏADDİ FİİL İSƏ, TƏDDİYƏ SƏBƏBLƏRİ ÇIXARILMAQLA VƏ YA İNKƏSƏR BABINA KEÇİRİLMƏKLƏ LAZIM OLUR. FƏLLƏLƏ BABINA BAŞINA T ƏLAVƏ EDİLMƏKLƏ LAZIM OLUR. LAZIM FİİLDƏN MƏFUL VƏ MƏCHUL GƏLMƏZ, ÇÜNKİ LAZIM FİİL MƏFULƏ EHTİYAC DUYMUYAN FİİLDİR, MÜTƏADDİ İSƏ ƏKSİNƏ.

FƏSL FAYDALAR HAQQINDA: lazım fiil, mütəaddi fiilə üç səbəbdən biri ilə çevrilir; həmzənin başına əlavə olunması, lazım fiilin başına, hərəkət hərfinin əlavə olunması və lazım fiilin ayn hərfinin şəddələnməsi. Misallar: "ƏXRƏCTÜHÜ MINƏ DƏR" – "Onu evdən çıxartdım" ifadəsində "XƏRƏC" lazım fiil idi, başına həmzə gəlməklə mütəaddi oldu. "XƏRRƏCTÜHÜ MINƏ DƏR" – "Onu evdən çıxartdım" ifadəsində "XƏRƏC" lazım fiil idi, başına həmzə gəlməklə mütəaddi oldu. "XƏRƏCTÜ BİHİ MINƏ DƏR" – "Onu evdən çıxardım" ifadəsində isə hərəkət hərfi ilə zamir məful mövqeyinə keçdi və failin fiili məfula keçdi, bu hərəkət hərfi lazım fiili mütəaddi etdi. T hərfinin çıxarılması ilə lazım fiil mütəaddi olur; təfəəllə babının başındakı t hərfi və təfəllələ babının başındakı t hərfinin çıxarılması ilə. Onsuz da təfəəllə babından t çıxarılarsa, fəəllə mütəaddi fiil olur, təfəllələ babından t çıxarılanda da fəllələ mütəaddi fiil olur, biri ifal babı, digəri tefil babından keçmiş fiillərdir. Ayn hərfi şəddəli halda, yəni təfəəllə babında, və lamın təkrarı ilə, yəni təfəllələ babında. Mütəaddi fiil isə lazım fiilə çevrilir, təddiyə səbəbləri çıxarıldıqda və ya inkəsər babına keçirildikdə.

Tadiyyet səbəblərinin aradan qaldırılması ilə, və ya onu, yəni mütəəddi feli, inkəsərə (İnfi'al babına) keçirməklə. Və dəhrece babı, başına bir 'tə' hərfi əlavə etməklə lazım feli olur, yəni دَحْرَجَ 'yuvarladı' ikən تَدَحْرَجَ 'yuvarlandı' olur. Mef'ulun bih gəlməz, və məchul da gəlməz, lazım fildən. Çünki lazım fel, elə fellərdən biridir ki, o mef'ulun bihə ehtiyac duymaz. Mütəəddi fel isə, onun, yəni lazım felin əksinədir, tam tərsidir. Metnin ümumi mənası: Bu kitab haqqında yazılacaq olanlar faydalı bir fəsildir. Lazım olan feli üç şəkildə mütəəddi edə bilərik. Əvvəlcə lazım felin başına bir həmzə gətirərək, məsələn: اَخْرَجَ 'çıxardı' kimi. İkinci olaraq, hərfi-cər əlavə edilir, məsələn: خَرَجْتُ بِهِ 'Onu çıxardım' kimi. Üçüncü olaraq, lazım felin aynül felini şiddələyirik, məsələn: خَرَّجَ زَيْدٌ الْمَالَ 'Zeyd malı çıxartdı' kimi. Bilin ki خَرَجَ 'çıxdı' feli tək başına lazım fildir, məsələn: خَرَجَ زَيْدٌ 'Zeyd çıxdı' kimi. Bunlarla yanaşı تَكَسَّرَ və تَدَحْرَجَ bablarından tə hərfini çıxarsaq, yenə lazım feli mütəəddi fel edirik. Mütəəddi feli lazım fel etmək üçün yalnız onu mütəəddi edən səbəbləri aradan qaldırmaq lazımdır, məsələn: اَخْرَجَ 'çıxardı' felindən həmzəni çıxarsaq, mütəəddilik xüsusiyyəti qalmaz, خَرَجَ olur. Mütəəddi feli اِنْكَسَرَ, yəni اِنْفِعَالْ babına keçirməklə lazım fel əldə edə bilərik. فَعْلَلَ, yəni rübai mücərrəd olan دَحْرَجَ babının başına bir tə hərfi əlavə etsək, yenə mütəəddi olan feli lazım edirik, məsələn: تَدَحْرَجَ kimi. Lazım fellərdən heç vaxt mef'ulun bih və məchul fel gəlməz. Çünki lazım fel mef'ula ehtiyac duymaz, hadisə failin özündə baş verir, məchula da keçmir. Amma mütəəddi fel lazım felin tam əksidir, onun tərsidir.