Sülasi Məzid Rübai

Üçlü artırılmış felin nümunəsi; اَخْرَجَ يُخْرِجُ اِخْرَاجًا فَهُوَ مُخْرِجٌ وَ ذَاكَ مُخْرَجٌ وَ الْاَمْرُ اَخْرِجْ وَ النَّهْىُ لاَ تُخْرِجْ — hər iki halda ت hərfi dammə ilə, ر hərfi isə kəsrə ilə oxunur. Bu babda gələcək zamanda hemzə silinmişdir ki, danışanın özündə iki hemzə birləşməsin. Eyni şəkildə hemzə fail, meful, əmr və nəhy formalarında da silinmişdir, bu babda ardıcıl qayda olsun deyə. خَرَّجَ يُخَرِّجُ تَخْرِيجًا وَ تَخْرِجَةٌ — hər iki masdarda ت hərfi fətah ilə, ر hərfi isə kəsrə ilə oxunur. فَهُوَ مُخْرِجٌ وَ ذَاكَ مُخْرَجٌ, əmri: خَرِّجْ, nəhy: لاَ تُخَرِّجْ — hər iki halda ت dammə ilə, ر kəsrə ilə oxunur. خَاصَمَ يُخَاصِمُ — ص hərfi kəsrə ilə, مُخَاصَمَةً — ص fətah ilə, خِصَامًا — خ kəsrə ilə, فَهُوَ مُخَاصِمٌ وَ ذَاكَ مُخَاصَمٌ, əmri: خَاصِمْ, nəhy: لاَ تُخَاصِمْ, keçmiş məchul: خُوصِمَ və sonda məchul indiki zaman: يُخَاصَمُ — ص fətah ilə.

Üçlü artırılmış felin nümunəsi (Sülasi Mezid Fiyh) — İf'al babı üçün: keçmiş اَخْرَجَ, indiki يُخْرِجُ, masdar اِخْرَاجًا, fail فَهُوَ مُخْرِجٌ, meful وَ ذَاكَ مُخْرَجٌ, əmr اَخْرِجْ, nəhy لاَ تُخْرِجْ — hər iki halda ت dammə ilə, ر kəsrə ilə oxunur. Bəzən hemzə silinir, yəni indiki zamanda bu bab üçün, iki hemzə birləşməsin deyə (bu ifadənin əsli لِ+أَنْ+لاَ). İki hemzənin birləşməməsi üçün, danışanın özündə. Eyni şəkildə hemzə fail, meful, əmr və nəhy formalarında da silinmişdir, ardıcıl qayda olsun deyə, İf'al babı üçün. (Tef'il babı üçün) keçmiş خَرَّجَ, indiki يُخَرِّجُ, qiyasi masdar تَخْرِيجًا, semai masdar وَ تَخْرِجَةٌ — hər iki masdarda ت fətah ilə, ر kəsrə ilə oxunur. Fail فَهُوَ مُخْرِجٌ, meful وَ ذَاكَ مُخْرَجٌ və ...

ƏMR felinin خَرِّجْ və نَهْي felinin لاَ تُخَرِّجْ forması ت hərfinin damməsi və ر hərfinin kəsrəsi ilədir. (Mufa’ələ babı üçün) keçmiş zamanı خَاصَمَ və indiki zamanı يُخَاصِمُ və ص hərfinin kəsrəsi ilədir. Qiyasi məstəri مُخَاصَمَةً və ص hərfinin fətəsi ilə, semai məstəri isə خِصَامًا və خ hərfinin kəsrəsi ilədir. Fəal ismi مُخَاصِمٌ və məful ismi مُخَاصَمٌ, əmr felinin forması خَاصِمْ və nəhy felinin forması لاَ تُخَاصِمْ, mufa’ələ babının məchul keçmiş zamanı isə خُوصِمَ və sonda... məchul indiki zamanı isə يُخَاصَمُ və ص hərfinin fətəsi ilədir. Metnin Ümumi Mənası; Bu dərsdə "Sülasi Mezid Rübai" olan if’âl, tef’îl və mufa’ələ bablarının emsile-i muttaridəsi verilmişdir. İf’âl babının keçmiş felinin forması اَخْرَجَ, indiki felinin forması يُخْرِجُ, məstəri اِخْرَاجًا, fəal ismi مُخْرِجٌ, məful ismi مُخْرَجٌ, əmr felinin forması اَخْرِجْ və nəhy felinin forması لاَ تُخْرِجْ şəklindədir. İf’âl babının indiki felinin vəznində həmzə hazf edilir. Bunun səbəbi nəfs-i mütəkəllimdə iki həmzənin birləşməməsidir. Eyni şəkildə fəal ismi, məful ismi, əmr-i qayıb və nəhy-i qayıb üçün if’âl babında muttarid olsun deyə həmzələr hazf edilmişdir. Tef’îl babının keçmiş zamanı خَرَّجَ, indiki zamanı يُخَرِّجُ, qiyasi məstəri تَخْرِيجًا, semai məstəri تَخْرِجَةٌ və hər iki məstərdə də ت hərfi fətəli və ر hərfi kəsrəlidir. Fəal ismi مُخْرِجٌ, məful ismi مُخْرَجٌ, əmr felinin forması خَرِّجْ və nəhy felinin forması لاَ تُخَرِّجْ şəklindədir. Mufa’ələ babının keçmiş zamanı خَاصَمَ, indiki zamanı يُخَاصِمُ, qiyasi məstəri مُخَاصَمَةً, semai məstəri خِصَامًا, fəal ismi مُخَاصِمٌ, məful ismi مُخَاصَمٌ, əmr felinin forması خَاصِمْ, nəhy felinin forması لاَ تُخَاصِمْ, mufa’ələ babının məchul keçmiş zamanı isə خُوصِمَ və indiki məchul zamanı isə يُخَاصَمُ şəklindədir. Bu babların bütün emsile-i muhtelife və emsile-i muttaride çəkimlərini bina kitabında araşdıracağımız üçün bir daha burada yazmağa ehtiyac görmədik.