مِثَالُ الرُّبَاعِىِّ الْمُجَرَّدِ rübai mücərrəd şəkillərin nümunələri; Mazi üçün دَحْرَجَ və muzari üçün يُدَحْرِجُ şəklindədir. Bu يُدَحْرِجُ muzari feli بِضَمِّ الْيَاءِ ya hərfinin damməsi ilə, وَ كَسْرِ الرَّاءِ və ra hərfinin kəsrəsi ilə, وَ سُكُونِ الْحَاءِ və ha hərfinin sükunu ilə mültəbistir. Qiyasi məsdər; دَحْرَجَةً şəklindədir, بِفَتْحِ الْكُلِّ bütün hərflərin fətası ilə, amma وَ سُكُونِ الْحَاءِ ha hərfinin də sükunu ilə mültəbistir. Səmai məsdər; دِحْرَاجًا şəklindədir, بِكَسْرِ الدَّالِ dal hərfinin kəsrəsi ilə, وَ سُكُونِ الْحَاءِ ha hərfinin sükunu ilə mültəbistir. Rübai mücərrəd ismi fail فَهُوَ مُدَحْرِجٌ şəklindədir. فَهُوَ sözünü çox əlavə etmərik. İsm-i Meful; وَ ذَاكَ مُدَحْرَجٌ şəklindədir. Burada da ذَاكَ sözünü çox əlavə etmərik. وَ الْاَمْرُ; Əmr feli; دَحْرِجْ şəklindədir, بِفَتْحِ الدَّالِ وَ كَسْرِ الرَّاءِ dal hərfinin fətası və ra hərfinin kəsrəsi ilə mültəbistir. وَ النَّهْىُ nehy feli; لاَ تُدَحْرِجْ şəklində və بِضَمِّ التَّاءِ وَ كَسْرِ الرَّاءِ ta hərfinin damməsi və ra hərfinin kəsrəsi ilədir. وَ كَذَالِكَ və eynilə bu şəkildə; تَصْرِيفُ الْمُلْحَقْاتِ mülhakların təsrifi, yəni rübai mücərrədə ilhak olunan 6 vəznin çəkimləri. Mətnin Ümumi Mənası; Rübai mücərrəd şəkillərin hamısını mən aşağıda cədvəldə verəcəyəm, amma məqsud kitabımızda müəllifimiz bu qədərini izah etdiyi üçün mətnin ümumi mənası olaraq yuxarıdakı mətnin tərcüməsini yazacağam. Rübai mücərrəd bildiyimiz kimi bir babdır və فَعْلَلَ vəznindədir. Bu vəznin mövzusu olaraq دَحْرَجَ "yuvarladı" feli gətirilmişdir. Rübai mücərrədin mazi şəkli فَعْلَلَ vəznində دَحْرَجَ felidir, muzari şəkli يُفَعْلِلُ vəznində يُدَحْرِجُ felidir ki, ya hərfinin damməsi, dal hərfinin fətası, ha hərfinin sükunu, ra hərfinin kəsrəsi ilə mültəbistir. Rübai mücərrədin qiyasi məsdarı فَعْلَلَةً vəznində دَحْرَجَةً şəklindədir və ha hərfinin sükunu, digər hərflərin fətası ilə mültəbistir. Rübai mücərrədin səmai məsdarı isə فِعْلاَلاً vəznində دِحْرَاجًا şəklindədir və dal hərfinin kəsrəsi, ha hərfinin sükunu ilə mültəbistir. Rübai mücərrəd ismi fail مُفَعْلِلٌ vəznində مُدَحْرِجٌ şəklindədir. Rübai mücərrədlərin ismi mefulü مُفَعْلَلٌ vəznində مُدَحْرَجٌ şəklindədir. Rübai mücərrədin əmr feli فَعْلِلْ vəznində دَحْرِجْ şəklində, dal hərfinin fətası və ra hərfinin kəsrəsi ilədir. Rübai mücərrəd nehy feli لاَ تُفَعْلِلْ vəznində لاَ تُدَحْرِجْ şəklindədir, ta hərfinin damməsi və ra hərfinin kəsrəsi ilədir. Eyni şəkildə rübai mücərrədə mülhak olan bablar da bu şəkildə çəkilir. Onlar cədvəl şəklində aşağıda veriləcəkdir.
Rübai Mücərrəd Vəzn və Mövzuları
Yuvarlamaq
Vəzn
Mövzu
Mazi Feli
فَعْلَلَ
دَحْرَجَ
Muzari Feli
يُفَعْلِلُ
يُدَحْرِجُ
Qiyasi Məsdər
فَعْلَلَةً
دَحْرَجَةً
İsmi Fail
مُفَعْلِلٌ
مُدَحْرِجٌ
İsmi Meful
مُفَعْلَلٌ
مُدَحْرَجٌ
Cəhd-i Mutlaq
لَمْ يُفَعْلِلْ
لَمْ يُدَحْرِجْ
Cəhd-i Mustağraq
لَمَّا يُفَعْلِلْ
لَمَّا يُدَحْرِجْ
Nəfy-i Hal
مَا يُفَعْلِلُ
مَا يُدَحْرِجُ
Nəfy-i İstiqbal
لاَ يُفَعْلِلُ
لاَ يُدَحْرِجُ
Tekid-i Nefy-i İstikbâl: Gələcək zamanı inkarın təsdiqi
لَنْ يُفَعْلِلَ
لَنْ يُدَحْرِجَ
Emr-i Gaib: Qeyri-müəyyən əmr
لِيُفَعْلِلْ
لِيُدَحْرِجْ
Nehy-i Gaib: Qeyri-müəyyən qadağa
لاَ يُفَعْلِلْ
لاَ يُدَحْرِجْ
Emr-i Hazır: Hazır əmr
فَعْلِلْ
دَحْرِجْ
Nefy-i Hazır: Hazır inkar
لاَ تُفَعْلِلْ
لاَ تُدَحْرِجْ
Masdar-ı Mimi: Mimli məstər
مُفَعْلَلٌ
مُدَحْرَجٌ
İsmi Alet: Alət adı
–
–
Masdar-ı Bina-i Merre: Bir dəfəlik məstər
فَعْلَلَةٌ وَاحِدَةٌ
دَحْرَجَةٌ وَاحِدَةٌ
Masdar-ı Bina-i Nev: Növ məstəri
فَعْلَلَةٌ شَدِيدَةٌ
دَحْرَجَةٌ شَدِيدَةٌ
İsm-i Tasgir: Kiçiltmə adı
فُعَيْلِلَةٌ
دُحَيْرِجَةٌ
İsm-i Mensub: Nisbi ad
فَعْلَلِىٌّ
دَحْرَجِىٌّ
M. İsmi Fail: Fəal adı
–
–
İsm-i Tafdil: Üstünlük adı
اَلْاَشَدُّ فَعْلَلَةً
اَلْاَشَدُّ دَحْرَجَةً
Taaccüb ül-Evvel: Birinci təəccüb
مَا اَشَدَّ فَعْلَلَتَهُ
مَا اَشَدَّ دَحْرَجَتَهُ
Taaccüb üs-Sani: İkinci təəccüb
فِعْلاَلاً
دِحْرَاجًا
Semai Masdar: Qulaqdan eşidilən məstər
اَشْدِدْ بِفَعْلَلَتِهِ
اَشْدِدْ بِدَحْرِجَتِهِ