Hazır Əmrinin Hazırlanması

وَ اَمْرُ الْحَاضِرِ؛ مِنَ الْمَعْرُوفِ يُحْذَفُ مِنْهُ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ وَ تُدْخَلُ هَمْزةُ الْوَصْلِ، إِنْ كَانَ مَا بَعْدَ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ سَاكِنًا وَ إِنْ كَانَ مُتَحَرِّكًا يُبْتَدَءُ بِحَرَكَةِ مَا بَعْدَهُ فِي اللَّفْظِ الْمَحْذُوفِ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ ثُمَّ يُسْكَنُ آخِرُهُ وَ هُوَ مَبْنِىٌّ عَلَى الْوَقْفِ كَالْمَجْزُومِ فِي اللَّفْظِ

وَ اَمْرُ الْحَاضِرِ؛ və əmr-i hazır, مِنَ الْمَعْرُوف məlum muzari feilindən düzəldilir, يُحْذَفُ مِنْه bu məlum muzari feilindən çıxarılır, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ əvvəlindəki muzariat hərfi, وَ تُدْخَلُ هَمْزةُ الْوَصْلِ və əvvəlinə vasıl həmzəsi əlavə olunur, إِنْ كَانَ əgər olarsa, مَا بَعْدَ حَرْفِ الْمُضَارَعَة muzariat hərfindən sonrakı hərfin hərəkəsi, سَاكِنًا səkin olarsa, yəni səkin olan bir sözə başlamaq olmaz. وَ إِنْ كَانَ مُتَحَرِّكًا və əgər çıxarılan muzariat hərfindən sonrakı hərf mütəhərrik (hərəkəli) olarsa, يُبْتَدَءُ başlanır, بِحَرَكَةِ hərəkəsi ilə, مَا بَعْدَه onun, yəni əvvəlindəki muzariat hərfinin çıxarıldığı muzari feilinin hərəkəsi ilə, فِي اللَّفْظِ الْمَحْذُوفِ çıxarılan ləfzlə, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ muzariat hərfi ilə. ثُمَّ sonra, يُسْكَنُ səkin edilir, آخِرُهُ o muzari hərfinin sonu, وَ هُوَ مَبْنِىٌّ və o cəzm olunan muzariin sonunun belə olması əmr-i hazır feil olduğu üçün məbnidir, عَلَى الْوَقْف vakf üzərinə. كَالْمَجْزُومِ cəzmli kimi, فِي اللَّفْظِ ləfzə görə.
Mətnin Ümumi Mənası; Əmr-i hazır məlum olan muzari feilindən düzəldilir. Əvvəlcə məlum olan muzari feilinin başındakı muzariat hərfi çıxarılır. Muzariat hərfi çıxarıldıqdan sonra çıxarılan hərfdən sonrakı hərf səkin olarsa, əmr feilinin başına vasıl həmzəsi gəlir. Başqa cür səkin olan bir sözü oxumuruq. Əgər çıxarılan muzariat hərfindən sonrakı hərf hərəkəli olarsa, onunla (o hərfin hərəkəsi ilə) davam edilir, yəni əlavə hərfə ehtiyac yoxdur. Sonra bu əmr feilinin son hərfi səkin edilir. Bu səkin edilmə əmr feili olmasından dolayı məbnidir. Sanki ləfzə görə cəzmli kimidir.

*Burada başa vasıl həmzəsi gələndə o vasıl həmzəsinin hərəkəsinin nə olacağını orijinal mətnində görmürük, amma əlavə etmək istəyirəm. Cədvəldə baxaq:

يَنْصُرُ muzari feilindən əmr-i hazır düzəldilməsi / Vasıl Həmzəli olan

Muzari Feilin başındakı muzariat hərfinin çıxarılması	نْصُرُ
Çıxarışdan sonra qalan hərf səkin olarsa vasıl həmzəsi gəlir	اُنْصُرُ
Muzari feilinin son hərfi sakit edilir	اُنْصُرْ
يَنْصُرُ məlum muzari feilinin əmri-hazırı	اُنْصُرْ

يُكْرِمُ muzari feilindən əmri-hazır düzəldilməsi / Vasıl Hemzəli olmayan

Muzari feilinin başındakı muzaraat hərfinin hazfi	اَكْرِمُ
Muzari feilinin son hərfi sakit edilir	اَكْرِمْ
يُكْرِمُ məlum muzari feilinin əmri-hazırı	اَكْرِمْ

يُكْرِمُ muzari feili sülasi mezid rübai bir feildən yaranan muzari feildir. Bina kitabından if’âl babını araşdırmağınızı tövsiyə edirəm. Feilin mazi forması اَكْرَمَ “ikram etdi” şəklindədir. Mazi feilinin başına muzaraat hərfi gələndə ortaya يُاَكْرِمُ çıxır. Nəticədə muzaraat hərfindən sonrakı hemze hazf edilir. Qısaca يُكْرِمُ oxunur ilal gərəyi (bu, gələcək dərslərdə izah olunacaq). Hər dəfə muzaraat hərfi hazf ediləndə, o halda o elif meydana çıxır. Əmri-hazır düzəldərkən muzaraat hərfini hazf edəndə elif hərfi meydana çıxdığı üçün əlavə vasıl hemzesinə ehtiyac qalmır və söz belə davam edir.

*İndi isə vasıl hemzesinin hərəkəsinə gələk;

يَنْصُرُ muzari feilindən əmri-hazır düzəldəndə bir vasıl hemzesinə ehtiyacımız oldu. Bu vasıl hemzesinin hərəkəsini muzari feilinin aynül feiline baxaraq təyin edirik. Əgər muzari feilinin aynül feili dammədirsə, o vasıl hemzesinin də hərəkəsi dammə olur. يَنْصُرُ muzari feilinin aynül feili صُ şəklindədir. Beləliklə vasıl hemzesinin hərəkəsi damməli oldu və اُنْصُرْ şəklində oldu. Əgər muzari feilinin aynül feilinin hərəkəsi kəsrə və ya fəthədirsə, o halda vasıl hemzesinin hərəkəsi kəsrə olur. Misal; يَعْلَمُ feilinin əmri-hazırı اِعْلَمْ və يَضْرِبُ muzari feilinin əmri-hazırı isə اِضْرِبْ şəklindədir.