Nəsb və Cəzm edənlər

وَ يَدْخُلُ عَلَيْهِ النَّاصِبُ فَيُبَدِّلُ مِنَ الضَّمَّةِ الْفَتْحَةَ وَ يُسْقِطُ النُّونَاتِ، سِوَى نُونِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ، فَتَقُولُ؛ لَنْ يَنْصُرَ لَنْ يَنْصُرَا لَنْ يَنْصُرُوا إِلَخْ… وَ مِنَ الْجَوَازِمِ لاَمُ الْأَمْرِ، فَتَقُولُ فِي أَمْرِ الْغَائِبِ؛ لِيَنْصُرْ لِيَنْصُرَا لِيَنْصُرُوا إِلَخْ… وَ كَذَلِكَ لِيَضْرِبْ وَ لِيَعْلَمْ وَ لِيُدَحْرِجْ وَ غَيْرُهَا. وَ مِنْهَا لاَ النَّاهِيَةُ، فَتَقُولُ فِي نَهْىِ الْغَائِبِ؛ لاَ يَنْصُرْ لاَ يَنْصُرَا لاَ يَنْصُرُوا إِلَخْ… وَ فِي نَهْىِ الحَاضِرِ؛ لاَ تَنْصُرْ لاَ تَنْصُرَا لاَ تَنْصُرُوا إِلَخْ… وَ هَكَذَا قِيَاسُ سَائِرِ الْأَمْثِلَةِ

وَ يَدْخُلُ və daxil olur, عَلَيْهِ onun (muzari feilinin) üzərinə, النَّاصِبُ nasb edən ədatlar, فَ beləliklə, يُبَدِّلُ dəyişdirilir, مِنَ الضَّمَّةِ muzari feilinin son hərəkəsi olan dammə, الْفَتْحَةَ fətah ilə əvəz olunur. وَ يُسْقِطُ və düşür, النُّونَاتِ nunlar, سِوَى eyni qalır, نُونِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ cəmi müənnəs nunu. فَتَقُولُ sən deyirsən ki; لَنْ يَنْصُرَ لَنْ يَنْصُرَا لَنْ يَنْصُرُوا kimi, إِلَخْ axırına qədər çəkmək. وَ مِنَ الْجَوَازِمِ və cəzm edənlərdən لاَمُ الْأَمْرِ əmr lamı daxil olur, فَتَقُولُ sən deyirsən ki; فِي أَمْرِ الْغَائِبِ əmr-i qayıb üçün, لِيَنْصُرْ لِيَنْصُرَا لِيَنْصُرُوا kimi, إِلَخْ axırına qədər çəkmək. وَ كَذَلِكَ eyni şəkildə لِيَضْرِبْ və وَ لِيَعْلَمْ və وَ لِيُدَحْرِجْ deyirsən, وَ غَيْرُهَا başqalarını da deyirsən. وَ مِنْهَا və cəzm edənlərdən لاَ النَّاهِيَةُ، cəzm edənlərdən la-yı nahiye də muzari feilə daxil olur, فَتَقُولُ və sən deyirsən; فِي نَهْىِ الْغَائِبِ nehy-i qayıb üçün, لاَ يَنْصُرْ لاَ يَنْصُرَا لاَ يَنْصُرُوا kimi, إِلَخْ axırına qədər çəkmək. وَ فِي نَهْىِ الحَاضِرِ və cəzm edici olaraq əmr-i hazır da gəlir, لاَ تَنْصُرْ لاَ تَنْصُرَا لاَ تَنْصُرُوا kimi, إِلَخْ axırına qədər çəkmək. وَ هَكَذَا belədir, سَائِرِ الْأَمْثِلَةِ digər misallarda da.

Mətnin Ümumi Mənası; Muzari feilinin başına nasb edən ədatlar (en, len, key və izen) gəldikdə, dammə olan son hərəkəsi fətah ilə əvəz olunur. Çünki bu ədatlar nasb edir. Və cəmi müənnəs nunu eyni qalmaq şərti ilə bütün nun hərfləri muzari feildən düşür və لَنْ يَنْصُرَ لَنْ يَنْصُرَا لَنْ يَنْصُرُوا deyirsən. Muzari feilinin başına cəzm edənlərdən əmr lamı gəldikdə isə لِيَنْصُرْ لِيَنْصُرَا لِيَنْصُرُوا deyirsən. Eyni şəkildə لِيَضْرِبْ “vursun” və لِيَعْلَمْ “bilsin” və لِيُدَحْرِجْ “yuvarlasın” kimi əmr-i qayıb feilləri və başqalarını deyə bilərsən. Və yenə nehy-i qayıb üçün muzari feilinin başına la-yı nahiye gəlir və sən لاَ يَنْصُرْ لاَ يَنْصُرَا لاَ يَنْصُرُوا deyirsən. Eyni şəkildə la-yı nahiye ilə əmr-i hazır qurularaq لَا تَنْصُرْ لاَ تَنْصُرَا لاَ تَنْصُرُوا deyirsən. Digər nehy-i qayıb və hazır sigaları da belədir.