Nəfy və Cəzm edənlər

Bil ki, muzari felin başına ma ve la nefyedici edatlar daxil olur, lakin bu edatlar felin formasını dəyişmir. Yəni, deyirsən: la yansur, la yansuran, la yansurun və s. Cəzm edici edatlar isə muzari felin başına daxil olduqda, felin sonundakı vahid (tək) formanın hərəkəsini, təsniyə nununu, cəmi müzekker nununu və müfred müənnəs muhataba nununu hazf edir. Məsələn: lam yansur, lam yansura, lam yansuru və s. Cəzm edici edatlar cəmi müənnəs nununu hazf etmir, çünki bu nun cəmi müzekkerdəki vav kimi zamirdir və hər halda qalır. Deyirsən: lam yansur, lam yansura, lam yansuru və s.

Bil ki; o ki, belədir; daxil olur, muzari felin başına, ma və la edatları, bu edatlar nefyedicidir, yəni olumsuzluq mənası verir, hökmü aradan qaldırır. Ma və la edatları nəticəsində felin forması dəyişmir, yəni muzari felin forması heç dəyişmir. Deyirsən: la yansur (muzari felin nefyedici forması "yardım etməyəcək"), la yansuran və la yansurun deyirsən, sonuna qədər... Cəzm edici edatlar muzari felin başına daxil olur və beləliklə, muzari felin sonundakı vahid formanın hərəkəsi (müfred müzekker və müfred müənnəs qayıb, qayıba, muhatab formalarının son hərəkəsi) hazf olunur. Məsələn: lam yansur, lam taktub, lam takhruc kimi. Bu cəzm edici edatlar həmçinin təsniyə nununu hazf edir, məsələn: lam yansura, lam tansura kimi, həmçinin cəmi müzekker nununu hazf edir, məsələn: lam yansuru, lam tansuru kimi. Həmçinin müfred müənnəs muhataba nununu hazf edir, məsələn: lam tansuri kimi. Cəzm edici edatlar cəmi müənnəs nununu hazf etmir, çünki cəmi müənnəs nunu zamirdir.

ٌ bir zamirdir, كَالْوَاوِ vav kimi, فِي الْجَمْعِ الْمُذَكَّرِ cəmi müzəkkərdəki vav kimi, فَيَثْبُتُ bu halda sabit qalır, عَلَى كُلِّ حَالٍ hər bir halda sabitdir, düşmür. تَقُولُ sən deyirsən, لَمْ يَنْصُرْ fiil-i muzari cəhd-i mutlaq “kömək etmədi” və لَمْ يَنْصُرَا və لَمْ يَنْصُرُوا və إِلَى آخِرِهِ onun (çəkmələrin) sonuna qədər… إِلَى آخِرِهِ demək صَرِّفْ təsrif et, اَلصِّيَغَ siğaları, اَلْبَاقِيَةَ qalan “Qalan siğaları da sən çək sonuna qədər” deməkdir. Metnin Toplu Manası: Bilin ki, muzari fiilin başına inkar edən ma və la edatları gəlir, bu edatlar muzari fiilin irabında heç bir dəyişiklik etməzlər. Misal olaraq; مَا يَنْصُرُ fiil-i muzari nefy-i hal “kömək etmir” və مَا يَنْصُرَانِ və مَا يَنْصُرُونَ və ilaahiri, لاَ يَنْصُرُ fiil-i muzari nefy-i istikbal “kömək etməyəcək” və لاَ يَنْصُرَانِ və لاَ يَنْصُرُونَ ilaahiri… Emsile dərslərindən baxa bilərsiniz. Fiil-i muzariyin başına cevazım (cezm edən) edatlar gəlir, bu edatlar muzari fiilin irabında cezm əməli edirlər və müfrəd müzəkkər qaib, müfrəd müənnəs qaibə, müfrəd müzəkkər müxatab siğalarında muzari fiilin hərəkəsi məczum olur. Təsniyə nunları və cəmi müzəkkər nunu və müfrəd müənnəs müxataba nunu hazf edilir. Cəmi müənnəs nunu heç vaxt hazf edilmir, çünki cəmi müənnəs nunu eynilə cəmi müzəkkərin vavı kimi zamir əlamətidir və hər bir halda sabitdir. Beləliklə لَمْ يَنْصُرْ fiil-i muzari cəhd-i mutlaq “kömək etmədi” şəklindədir. Muzari fiili cezm edən edatlar izhar kitabında izah olunub. Ümumilikdə 15 edat muzariyi cezm edir. 4-ü 1 muzari fiili, 11-i isə 2 muzariyi cezm edir. 15 cevazımı görmək üçün tıklayın. Sonrakı dərslərdə də təmrin və daha detallı məlumatı baxa bilərsiniz. Aşağıdakı misalda yalnız lem edatı ilə çəkmə verilmişdir.