Müzari feil – Məlum

فَالْمَبْنِىُّ لِلْفَاعِلِ مِنْهُ مَا كَانَ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ مِنْهُ مَفْتُوحًا إِلاَّ مَا كَانَ مَاضِيهِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ. فَإِنَّ حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ مِنْهُ يَكُونُ مَضْمُومًا أَبَدًا، نَحْوُ؛ يُدَحْرِجُ وَ يُكْرِمُ وَ يُفَرِّحُ وَ يُقَاتِلُ. وَ عَلاَمَةُ بِنَاءِ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ لِلْفَاعِلِ كَوْنُ الْحَرْفِ الَّذِى قَبْلَ الْآخِيرِ مَكْسُورًا أَبَدًا. مِثَالُهُ؛ مِنْ يَفْعُلُ؛ يَنْصُرُ يَنْصُرَانِ يَنْصُرُونَ إلخ. وَ قِسْ عَلَى هَذَا يَضْرِبُ وَ يَعْلَمُ وَ يُدَحْرِجُ وَ يُكْرِمُ وَ يُفَرِّحُ وَ يُقَاتِلُ وَ يَتَكَسَّرُ وَ يَتَبَاعَدُ وَ يَنْقَطِعُ وَ يَجْتَمِعُ وَ يَحْمَرُّ وَ يَحْمَارُّ وَ يَسْتَخْرِجُ وَ يَعْشَوْشِبُ وَ يَقْعَنْسِسُ وَ يَجْلَوِّذُ وَ يَسْلَنْقِى وَ يَتَدَحْرَجُ وَ يَحْرَنْجِمُ وَ يَقْشَعِرُّ

فَالْمَبْنِىُّ bina olunan feil, yəni لِلْفَاعِلِ fail üçün bina olunan feil (yəni hadis, özü ilə kaim olan zatı müəyyən etmək üçün bina olunan feil), مِنْهُ o muzari feildən, مَا elə bir feildir ki; كَانَ oldu, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ muzariyyat hərfləri, مِنْهُ o muzari feildən, مَفْتُوحًا meftuh, fətəli; إِلاَّ ancaq meftuh olmur, مَا كَانَ مَاضِيهِ o muzari feilin mazişi olur, عَلَى أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ dörd hərf üzərində. Yəni mazişi 4 hərf üzərində olan muzari feilin muzariyyat hərfləri fətəli olmur. فَإِنَّ çünki, حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ muzariyyat hərfləri, مِنْهُ ondan, yəni mazişi 4 hərf olan muzari feildən, يَكُونُ olur, مَضْمُومًا أَبَدًا həmişə dammalı olur. نَحْوُ mazişi 4 hərf üzərində olan muzari feilin muzariyyat hərfinin dammalı olmasının misalı belədir; يُدَحْرِجُ və وَ يُكْرِمُ və وَ يُفَرِّحُ və وَ يُقَاتِلُ kimi. Yəni bunlar İfâl, Tef’il, Mufaâle və Fe’lele bablarının muzari formalarıdır. وَ عَلاَمَةُ بِنَاءِ bu 4 babın binalarının nişanəsi; هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ لِلْفَاعِلِ bu qeyd olunan 4 babın nişanəsi fail üçün (hadis özü ilə kaim olan zat) bina olunduğu halda, كَوْنُ الْحَرْفِ hərfin olmasıdır, الَّذِى o hərf ki; قَبْلَ الْآخِيرِ sondan bir əvvəlki hərf olmasıdır (yəni يُدَحْرِجُ ‘nin sondan bir əvvəlki hərfi; kəsreli ر hərfidir, يُكْرِمُ ‘nin kəsreli ر hərfidir, يُفَرِّحُ ‘nin kəsreli ر hərfidir və يُقَاتِلُ ‘nin kəsreli ت hərfidir), مَكْسُورًا أَبَدًا həmişə kəsreli olmasıdır. مِثَالُهُ onun (fail üçün bina olunan muzari feilin) misalı; مِنْ يَفْعُلُ yəni يَفْعُلُ babından; يَنْصُرُ يَنْصُرَ

انِ يَنْصُرُونَ çəkimləri, إلخ ila axirihi {صَرِّفِ الصِّيَغَ الْبَاقِيَةِ} (qalan şəkillərin təsrifini et). وَ قِسْ və müqayisə et, uyğunlaşdır; عَلَى هَذَا يَضْرِبُ bu يَفْعُلُ vəznini يَضْرِبُ ‘ya uyğunlaşdır; يَضْرِبُ يَضْرِبَانِ يَضْرِبُونَ kimi. وَ يَعْلَمُ və يَعْلَمُ ‘ya uyğunlaşdır; يَعْلَمُ يَعْلَمَانِ يَعْلَمُونَ kimi. وَ يُدَحْرِجُ və وَ يُكْرِمُ və وَ يُفَرِّحُ və وَ يُقَاتِلُ və وَ يَتَكَسَّرُ və وَ يَتَبَاعَدُ və وَ يَنْقَطِعُ və وَ يَجْتَمِعُ və وَ يَحْمَرُّ və وَ يَحْمَارُّ və وَ يَسْتَخْرِجُ və وَ يَعْشَوْشِبُ və وَ يَقْعَنْسِسُ və وَ يَجْلَوِّذُ və وَ يَسْلَنْقِى və وَ يَتَدَحْرَجُ və وَ يَحْرَنْجِمُ və وَ يَقْشَعِرُّ bablarına uyğunlaşdır. Dostlar, bu dərslərdə bütün çəkimləri verməyəcəyəm. Bu mövzular bildiyiniz kimi əsasən bina mövzusudur. Bütün 35 babın emsile-i muxtəlifədə mövcud olan çəkimlərini Bina kitabımızda dərc edəcəyik. Burada bilməli olduğumuz fiillərin xüsusiyyətləridir. Yəni sülasi mücərrəd bir fiilin muzari formasının muzaraat hərfi fətahlı olur, sülasi məzid və ya rübai mücərrəd isə o zaman dammalı olur. Bu məlumat bu mövzuya kifayətdir. Metnin Ümumi Mənası; Faili (hadisənin özü ilə baş verən şəxs) müəyyən etmək üçün bina olunan fiil, muzaraat hərfi məftuh olan fiildir. Lakin məzisi 4 hərf üzərində olan muzari fiillərin muzaraat hərfləri fətahlı olmur. Məzisi 4 hərf üzərində olan bir fiilin muzari fiilinin muzaraat hərfi həmişə dammalı olur. Buna misal; İf'al, Tef'il, Mufa'ale və Fe'lele bablarının muzari fiilləri olan يُكْرِمُ və يُفَرِّحُ və يُقَاتِلُ və يُدَحْرِجُ muzari fiilləridir. Faili müəyyən etmək üçün bina olunan bu 4 babın bina edilməsinin əlaməti son hərfindən bir əvvəlki hərfin həmişə məksur (kesreli) olmasıdır. يَفْعُلُ vəznindən olduğu halda fail üçün bina olunan muzari fiilin misalı; يَنْصُرُ يَنْصُرَانِ يَنْصُرُونَ ila axirihi’dir. يَضْرِبُ və يَعْلَمُ və يُدَحْرِجُ və يُكْرِمُ və يُفَرِّحُ və يُقَاتِلُ və يَتَكَسَّرُ və يَتَبَاعَدُ və يَنْقَطِعُ və يَجْتَمِعُ və يَحْمَرُّ və يَحْمَارُّ və يَسْتَخْرِجُ və يَعْشَوْشِبُ və يَقْعَنْسِسُ və يَجْلَوِّذُ və يَسْلَنْقِى və يَتَدَحْرَجُ və يَحْرَنْجِمُ və يَقْشَعِرُّ muzari fiillərini يَنْصُرُ muzari fiilinin çəkimlərinə uyğunlaşdır.