1. Kâne və oxşarları | 13
كَانَ وَ أَخَوَاتُهَا
قَالَ: فَأَمَّا كَانَ وَ أَخَوَاتُهَا؛ فَإِنَّهَا تَرْفَعُ الْاِسْمَ وَ تَنْصِبُ الْخَبَرَ وَ هِيَ؛ كَانَ وَ أَمْسَى وَ أَصْبَحَ وَ أَضْحَى وَ ظَلَّ وَ بَاتَ وَ صَارَ وَ لَيْسَ وَ مَا زَالَ وَ مَا أَنْفَكَّ وَ مَا فَتِئَ وَ مَا بَرِحَ وَ مَا دَامَ وَ مَا تَصَرَّفَ مِنْهَا، نَحْوُ؛ كَانَ وَ يَكُونُ وَ كُنْ وَ أَصْبَحَ وَ يُصْبِحُ وَ أَصْبِحْ، تَقُولُ؛ كَانَ زَيْدٌ قَائِمًا وَ لَيْسَ عَمْرٌو شَاخِصًا وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ
وَ أَقُولُ: الْقِسْمُ الْأَوَّلُ مِنْ نَوَاسِخِ الْمُبْتَدَأِ وَ الْخَبَرِ؛ كَانَ وَ أَخْوَاتُهَا أَيْ نَظَائِرُهَا فِي الْعَمَلِ. وَ هَذَا الْقِسْمُ يَدْخُلُ عَلَى الْمُبْتَدَأِ فَيُزِيلُ رَفْعَهُ الْأَوَّلَ وَ يُحْدِثُ لَهُ رَفْعًا جَدِيدًا وَ يُسَمَّى الْمُبْتَدَأُ اسْمَهُ وَ يَدْخُلُ عَلَى الْخَبَرِ فَيَنْصِبُهُ وَ يُسَمَّى خَبَرَهُ. وَ هَذَا الْقِسْمُ ثَلاَثَةَ عَشَرَ فِعْلاً
قَالَ Müəllif dedi ki: فَأَمَّا كَانَ وَ أَخَوَاتُهَا kâne və onun oxşarlarına gəlincə; فَإِنَّهَا və həmin naqis feilər; تَرْفَعُ الْاِسْمَ ismi ref edirlər, وَ تَنْصِبُ الْخَبَرَ xəbəri nəsb edirlər, وَ هِيَ və onlar; كَانَ və أَمْسَى və أَصْبَحَ və أَضْحَى və ظَلَّ və بَاتَ və صَارَ və لَيْسَ və مَا زَالَ və مَا أَنْفَكَّ və مَا فَتِئَ və مَا بَرِحَ və مَا دَامَ kimidir, مَا تَصَرَّفَ مِنْهَا və bunlardan törəyənlərdir, نَحْوُ belə; keçmişi كَانَ, indiki zamanı يَكُونُ, əmri كُنْ kimi və ya; keçmişi أَصْبَحَ, indiki zamanı يُصْبِحُ, əmri isə أَصْبِحْ kimi. تَقُولُ belə deyirsən; كَانَ زَيْدٌ قَائِمًا “Zeyd ayaqda oldu & Zeyd ayaqda durandır” və لَيْسَ عَمْرٌو شَاخِصًا “Amr gedici deyil & Amr gedici olmadı” kimi, وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ və buna bənzər olanlar..
وَ أَقُولُ və mən də deyirəm ki; الْقِسْمُ الْأَوَّلُ birinci qisim, مِنْ نَوَاسِخِ الْمُبْتَدَأِ وَ الْخَبَرِ mübtəda və xəbərin hökmünü nəsx edənlərdən, كَانَ وَ أَخْوَاتُهَا kâne və onun oxşarlarıdır, أَيْ yəni oxşarları deyərkən; نَظَائِرُهَا onun kimi olanlardır, فِي الْعَمَلِ əməl baxımından, وَ هَذَا الْقِسْمُ bu qisimdəki feilər, يَدْخُلُ عَلَى الْمُبْتَدَأِ mübtəda üzərinə daxil olur, فَيُزِيلُ رَفْعَهُ الْأَوَّلَ və mübtədanın ilk refini aradan qaldırır, وَ يُحْدِثُ لَه və ona yeni bir ref verir, رَفْعًا جَدِيدًا yeni bir ref, وَ يُسَمَّى الْمُبْتَدَأُ və mübtəda adlanır, اسْمَهُ həmin naqis feilinin ismi kimi, وَ يَدْخُلُ عَلَى الْخَبَرِ və xəbər üzərinə daxil olur, فَيَنْصِبُهُ və xəbəri nəsb edir, وَ يُسَمَّى خَبَرَهُ və həmin naqis feilinin xəbəri kimi adlanır, وَ هَذَا الْقِسْمُ bu naqis feilərin olduğu qisim, ثَلاَثَةَ عَشَرَ فِعْلاً on üç feildən ibarətdir
Kâne və Onun Oxşarları
Müəllif dedi ki; Kâne və onun oxşarlarına gəlincə, bunlar ismi ref, xəbəri isə nəsb edirlər. Bu naqis feilərin aşağıdakı cədvəldə göstərildiyi kimidir;
| Bu cədvəldə qırmızı rənglə verilən mənalar xəbər olan sözün mənası ilə bir bütöv olur. Naqis feilinin xəbərinə olmaq, çevrilmək və ya daim olmaq mənası yüklənir. | |
| Oldu | كَانَ |
| -dır, -dir, -dı, -di | |
| Oldu | أَصْبَحَ |
| Səhərlədi | |
| Oldu | أَضْحَى |
| Günorta oldu | |
| Oldu | ظَلَّ |
| Kölgələndi | |
| Oldu | بَاتَ |
| Gecələdi | |
| Oldu | صَارَ |
| Çevrildi | |
| Olmadı | لَيْسَ |
| Deyil | |
| Daim oldu | مَا زَالَ |
| Zail olmadı | |
| Daim oldu | مَا انْفَكَّ |
| Ayrı olmadı | |
| Daim oldu | مَا فَتِئَ |
| Geri durmadı | |
| Daim oldu | مَا بَرِحَ |
| Vaz keçmədi | |
| Daim oldu | مَا دَامَ |
| Davam etdikcə | |
Bunlardan törəyənlər də eynidir, yəni كَانَ “oldu” keçmiş feilinin indiki zamanı يَكُونُ və əmri كُنْ feiləri də naqis feil olub hökmü eynidir. Və ya أَصْبَحَ “səhərlədi, çevrildi” feilinin indiki zamanı يُصْبِحُ və əmri أَصْبِحْ olan feil də hökmcə eynidir. Və ya مَا بَرِحَ feilinin مَا نَبْرَحَ kimi indiki zaman formaları ilə də istifadə oluna bilər. Ayədə لَنْ نَبْرَحَ deyildiyi kimi. Başında مَا edatı olan sözlər (istimrar - davamlı olmaq feiləri) inkar və ya qadağa hərfi ilə işlədilib indiki zaman formalarına da daxil olur, məsələn مَا زَالَ naqis feilini مَا يَزَالُ kimi edə bilərik və ya مَا دُمْتُ kimi formalar da uyğundur. Aşağıdakı cədvəldə göstərək;
| Əmr | İndiki Zaman | Keçmiş |
| كُنْ | يَكُونُ | كَانَ |
| أَمْسِ | يُمْسِي | أَمْسَى |
| أَصْبِحْ | يُصْبِحُ | أَصْبَحَ |
| أَضْحِ | يُضْحِي | أَضْحَى |
| اِظْلَلْ | يَظَلُّ | ظَلَّ |
| بِتْ | يَبِيتُ | بَاتَ |
| صِرْ | يَصِيرُ | صَارَ |
| - | يَزَالُ | زَالَ |
| - | يَنْفَكُّ | اِنْفَكَّ |
| - | يَفْتَأُ | فَتِئَ |
| - | يَبْرَحُ | بَرِحَ |
| دَامُوا | دَامَا | دَامَ |
| دُمْنَ | دَامَتَا | دَامَتْ |
| دُمْتُمْ | دُمْتُمَا | دُمْتَ |
| دُمْتُنَّ | دُمْتُمَا | دُمْتِ |
| دُمْنَا | دُمْنَا | دُمْتُ |
| لَيْسُوا | لَيْسَا | لَيْسَ |
| لَسْنَ | لَيْسَتَا | لَيْسَتْ |
| لَسْتُمْ | لَسْتُمَا | لَسْتَ |
| لَسْتُنَّ | لَسْتُمَا | لَسْتِ |
| لَسْنَا | لَسْنَا | لَسْتُ |
Məsələn;
كَانَ زَيْدٌ قَائِمًا
“Zeyd ayaqda oldu & Zeyd ayaqda durandır” və,
لَيْسَ عَمْرٌو شَاخِصًا
“Amr gedici deyil & Amr gedici olmadı” deyirsən.
Mən də (Şərhçi) deyirəm ki; Mübtəda və xəbərin hökmünü nəsx edənlərin birinci qismi kâne və onun oxşarları olan naqis feilərdir. Oxşarları deyərkən məqsəd, əməl baxımından kâne-yə bənzəmələridir. Bu qisimdəki naqis feilər mübtəda üzərinə daxil olur və onun ilk refini aradan qaldırıb ona yeni bir ref verir və artıq mübtəda, həmin naqis feilinin merfu ismi olur. Və mübtədaya daxil olduğu kimi xəbərinə də daxil olur və xəbəri nəsb edir və o xəbər artıq mübtədanın xəbəri deyil, o nəsb olunmuş xəbərə onu nəsb edən naqis feilinin xəbəri deyilir. Deməli, mübtəda və xəbərə belə nəsx edən birinci qisim naqis feilər on üç ədəddir. Ardıcıllıqla baxacağıq.
Naqis feilərin əsas mənası "oldu (çevrildi)" və ya "olmadı" kimi əsas bir məna daşıyır. Bu mənanı bəzən naqis feilinin xəbərindəki mənaya qatırıq. Yəni;
كَانَ اللهُ عَلِيمًا
“Allah alim oldu” deyə bilmərik, çünki bu halda Allah əvvəllər alim deyildi kimi bir məna çıxar. Allah üçün dəyişiklik mümkün deyil. O zaman mənanı belə veririk;
“Allah alimdir” deyirik. Və ya;
كَانَ زَيْدٌ قَاعِدًا
“Zeyd oturan oldu” deməkdənsə;
“Zeyd oturandır” demək bəzən daha düzgün olur.
Lakin bəzi naqis feilərdə çevrilmə və dəyişiklik mənası var, məsələn صَارَ feilində;
صَارَ زَيْدٌ فَقِيرًا
“Zeyd kasıb oldu” deyilir,
“Zeyd kasıbdır” deyilmir. Çünki صَارَ feilində çevrilmə var, yəni Zeyd əvvəllər varlı idi, lakin işləri yaxşı getmədi və kasıb oldu deyilir.
|
كَانَ زَيْدٌ قَائِمًا Zeyd ayaqdadır |
|
| فِعْلٌ مَاضٍ نَاقِصٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ | كَانَ |
| Naqis keçmiş feil, fətha üzərinə məbni | |
| اِسْمُ كَانَ، مَرْفُوعٌ بِهَا وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ |
| Kâne-nin ismi, kâne ilə merfu, ref əlaməti sondakı zahir dammə | |
| خَبَرُ كَانَ، مَنْصُوبٌ بِهَا وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | قَائِمًا |
| Kâne-nin xəbəri, kâne ilə mənsub, nəsb əlaməti sondakı zahir fət'ha | |
|
لَيْسَ عَمْرٌو شَاخِصًا Amr gedici deyil |
|
| فِعْلٌ مَاضٍ نَاقِصٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ | لَيْسَ |
| Naqis keçmiş feil, fət'ha üzərinə məbni | |
| اِسْمُ لَيْسَ، مَرْفُوعٌ بِهَا وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | عَمْرٌو |
| Leyse-nin ismi, leyse ilə merfu, ref əlaməti sondakı zahir dammə | |
| خَبَرُ لَيْسَ، مَنْصُوبٌ بِهَا وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | شَاخِصًا |
| Leyse-nin xəbəri, leyse ilə mənsub, nəsb əlaməti sondakı zahir fət'ha | |