Failin Şərtləri 3

فَاعِلِين شَرْتْلَرِ ٣

وَ قَوْلُنَا {الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ}؛ يُخْرِجُ الْمُبْتَدَأَ وَ خَبَرَ إِنَّ وَ أَخَوَاتِهَا، فَإِنَّهُمَا لَمْ يَتَقَدَّمْهُمَا فِعْلٌ الْبَتَّةَ. وَ يُخْرِجُ أَيْضًا اسْمَ كَانَ وَ أَخَوَاتِهَا وَ اسْمَ كَادَ وَ أَخَوَاتِهَا، فَإِنَّهُمَا وَ إِنْ تَقَدَّمَهُمَا فِعْلٌ، فَإِنَّ هَذَا الْفِعْلَ لَيْسَ فِعْلَ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَ الْمُرَادُ بِالْفِعْلِ؛ مَا يَشْمَلُ شِبْهَ الْفِعْلِ كَاسْمِ الْفِعْلِ فِي نَحْوِ؛ هَيْهَاتَ الْعَقِيقُ وَ شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو وَ اسْمِ الْفَاعِلِ فِي نَحْوِهِ؛ أَ قَادِمٌ أَبُوكَ؟، فَالْعَقِيقُ وَ زَيْدٌ مَعَ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ وَ أَبُوكَ، كُلٌّ مِنْهَا فَاعِلٌ

وَ قَوْلُنَا və əvvəlki dərsdə Müəllif və Şərhçinin dediyi اَلْفَاعِلُ؛ هُوَ الْاِسْمُ الْمَرْفُوعُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ "Fail; Fəili özündən əvvəl zikr olunan mərfu isimdir" sözümüzdəki {الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ} "Fəili özündən əvvəl zikr olunan..." qeydinə gəlincə; يُخْرِجُ bu qeyd çıxarır, الْمُبْتَدَأَ mübtəda olan ifadəni, وَ خَبَرَ إِنَّ وَ أَخَوَاتِهَا və innə və onun oxşarlarının xəbərini, فَإِنَّهُمَا çünki mübtəda və innə və oxşarlarının xəbəri olan ifadə; لَمْ يَتَقَدَّمْهُمَا onların önünə keçmir, فِعْلٌ bir fiil, الْبَتَّةَ əlbəttə, tamamilə. وَ يُخْرِجُ أَيْضًا və eyni şəkildə çıxarır, اسْمَ كَانَ وَ أَخَوَاتِهَا kâne (nakis fiillərdən) və oxşarlarının ismini, وَ اسْمَ كَادَ وَ أَخَوَاتِهَا və kâde (müqaribe fiillərdən) və oxşarlarının ismini, فَإِنَّهُمَا çünki kâne və kâde və oxşarlarının ismi; وَ إِنْ تَقَدَّمَهُمَا فِعْلٌ hər nə qədər onların önünə fiil gəlsə də; فَإِنَّ هَذَا الْفِعْلَ bu fiil, لَيْسَ فِعْلَ fiil deyil, وَاحِدٍ مِنْهُمَا bu ikisindən, yəni kâne və oxşarlarının ismi və kâde və oxşarlarının ismindən birinin, yəni كَانَ və كَادَ hər nə qədər isimlərinin önünə fiil gəlsə də, isimlərinin fiili deyil. وَ الْمُرَادُ بِالْفِعْلِ fiildən məqsəd isə; مَا يَشْمَلُ əhatə edən şeydir, شِبْهَ الْفِعْلِ fiilə oxşar olanı, كَاسْمِ الْفِعْلِ isim-fiil kimi, فِي نَحْوِ; bu misalda olduğu kimi; هَيْهَاتَ الْعَقِيقُ "İtaətsiz adam uzaq oldu" və شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو "Zeyd və Amr bir-birindən ayrıldı" və وَ اسْمِ الْفَاعِلِ və isim-fail kimi; فِي نَحْوِهِ bu misalda olduğu kimi; أَ قَادِمٌ أَبُوكَ? "Atan gəldi mi?" kimi, فَ misallardakı; الْعَقِيقُ və زَيْدٌ və مَعَ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ Zeyd ifadəsinə əlavə olunan, yəni عَمْرٌو ifadəsi, وَ أَبُوكَ ifadəsi; كُلٌّ مِنْهَا فَاعِلٌ hamısı faildir

Failin Şərtləri 3

Müəllif və Şərhçinin etdiyi هُوَ الْاِسْمُ الْمَرْفُوعُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ qeydindəki الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ "Fəili özündən əvvəl zikr olunan..." qeydinə gəlincə; Bu qeyd ilə mübtəda və innə və oxşarlarının xəbəri fail tərifindən çıxmış olur. Çünki bu ikisinin, yəni mübtəda və innə və oxşarlarının xəbəri olan mərfu ifadələrin önünə heç bir fiil keçə bilməz, misalları isə;

اَلْبَيْتُ جَدِيدٌ

"Ev yenidir" deyərkən اَلْبَيْتُ ifadəsi mübtədadır və əvvəlində heç bir fiil yoxdur. Buna görə mübtədadan fail olmaz.

إِنَّ زَيْدًا مُجْتَهِدٌ

"Şübhəsiz ki Zeyd çalışqandır" dedikdə إِنَّ ismini nasb və xəbərini ref edən, təsdiq və təkid üçün gələn və fiilə oxşayan hərflərdəndir. مُجْتَهِدٌ ifadəsi innənin xəbəridir və mərfudur. مُجْتَهِدٌ ifadəsindən əvvəl heç bir fiil zikr olunmadığı üçün fail ola bilməz.

Yenə bu qeyd ilə mərfu olan kâne və oxşarlarının ismi ilə kâde və oxşarlarının ismi də fail olmaqdan çıxır. Hər nə qədər kâne və oxşarlarının isminin və kâde və oxşarlarının isminin önünə fiil olaraq كَانَ və ya كَادَ gəlsə də, bu fiil kâne və oxşarlarının ismi ilə kâde və oxşarlarının isminin fiili deyil. Yəni kâne və kâde'nin ismi hər nə qədər mərfu olsa da fail deyil. Misal olaraq;

كَانَ زَيْدٌ مُجْتَهِدًا

"Zeyd çalışqan oldu" dedikdə كَانَ fiildir, amma زَيْدٌ fail deyil, kâne'nin ref etdiyi ismidir.

كَادَ زَيْدٌ أَنْ يَكْتُبَ

"Zeyd az qala yazacaqdı" deyərkən كَادَ müqaribe fiilidir, amma زَيْدٌ onun faili deyil, mərfu ismidir.

Bu iki misalda زَيْدٌ ifadələrindən əvvəl كَانَ və كَادَ kimi fiil olsa da, bu fiillər زَيْدٌ ifadəsinin işlədiyi fiil deyil. Bu səbəbdən زَيْدٌ ifadəsi fail deyil.

Fiildən məqsəd isə; Fiilə oxşar, yəni isim-fiil kimi olanları əhatə etməsidir, bu misalda olduğu kimi;

هَيْهَاتَ الْعَقِيقُ

"İtaətsiz adam uzaq oldu" kimi. Bu tərkibdə هَيْهَاتَ ifadəsi isim-fiildir. İsim-fiil demək isim olaraq mübtəda mövqeyinə də qoyula bilər deməkdir, amma biz indi bunu isim-fiil (ism-i fiil) kimi götürəcəyik. هَيْهَاتَ demək بَعُدَ "Uzaq oldu" deməkdir. الْعَقِيقُ isə onun mərfu failidir.

شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو

"Zeyd və Amr bir-birindən ayrıldı" kimi. Bu tərkibdə شَتَّانَ ifadəsi isim-fiildir və اِفْتَرَقَ "Ayrıldı" mənasındadır. زَيْدٌ isə onun mərfu failidir və عَمْرٌو ifadəsi də زَيْدٌ ifadəsinə əlavə olunub faildir.

Yenə fiildən məqsəd fiilə oxşayan (yəni şibh-i fiil olan) isim-fail kimi olanları əhatə etməsidir, misalı;

أَ قَادِمٌ أَبُوكَ؟

"Atan gəldi mi?" tərkibində قَادِمٌ "Gələn" ifadəsi fiilə oxşayan, yəni şibh-i fiil olan isim-faildir. أَبُوكَ isə onun failidir.

Bu tərkib üçün قَادِمٌ ifadəsini qabaqcıl xəbər və أَبُوكَ ifadəsini də gecikmiş mübtəda edə bilərik. Amma mövzumuz bu deyil.

Bu misallərdəki اَلْعَقِيقُ və زَيْدٌ və ona aid edilən عَمْرٌو və أَبُوكَ sözlərinin hamısı faildir. Bununla bərabər هَيْهَاتَ və شَتَّانَ sözləri isim fiil olub, fiilə bənzərdir (şibh-i fiil). قَادِمٌ sözü isə ism-i fail olub, fiilə bənzərdir. Başqa sözlə, هَيْهَاتَ və شَتَّانَ və قَادِمٌ sözləri mübtəda, və العَقِيقُ və زُيْدٌ və ona aid edilən عَمْرٌو və أَبُوكَ sözləri də Mübtədanın xəbəri yerinə gələn (Sedde Meseddel Xəbəri l-Mübtəda) faildirlər.

هَيْهَاتَ الْعَقِيقُ İtaətsiz adam uzaq oldu
اسْمُ فِعْلٍ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ بِمَعْنَى بَعُدَ	هَيْهَاتَ
Mazi isim fiil, fətha üzərində məbni və بَعُدَ "uzaq oldu" mənasındadır
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ بِهَيْهَاتَ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الْعَقِيقُ
Fail, heyhatə ilə mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə

شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو Zeyd və Amr bir-birindən ayrıldı
اسْمُ فِعْلٍ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ بِمَعْنَى افْتَرَقَ	شَتَّانَ
Mazi isim fiil, fətha üzərində məbni və اِفْتَرَقَ "ayrıldı" mənasındadır
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ بِشَتَّانَ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	زَيْدٌ
Fail, şettanə ilə mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə
حَرْفُ عَطْفٍ	وَ
Ətaf (atf) hərfi
مَعْطُوفٌ عَلَى زّيْدٍ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	عَمْرٌو
Zeyd sözünə matuf, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə

أَ قَادِمٌ أَبُوكَ؟ Baban gəldi mi?
حَرْفُ اسْتِفْهَامٍ	أَ
İstifham hərfi
مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ	قَادِمٌ
Mübtəda, ibtida ilə mərfu, mərfu əlaməti zahir dammə
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، سَدَّ مَسَدَّ الْخَبَرِ الْمُبْتَدَأِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ وَ هُوَ مُضَافٌ	أَبُو
Fail, mərfu, Mübtədanın xəbəri yerinə gəlmiş fail, mərfu əlaməti; Esma-i Hamse'dən olduğu üçün dammədən naib olan vav ilədir. Muzafdır
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ	كَ
Birləşik zamir, fətha üzərində məbni, izafət ilə məhəllən məcrur, muzafun iləyh