Failin Şərtləri
فَعِلİN ŞƏRTLƏRİ
Bizim {الْاِسْمُ} deməyimiz, fiil və hərfi əhatə etmir, yəni onların heç biri fail ola bilməz! Amma bu qeyd açıq (sarih) ismi və sarih ismlə təvil olunan ismi əhatə edir. Sarih ismin misalı: Nuh və İbrahim, Allahın bu ayələrində: قَالَ نُوحٌ (Nuh dedi) Nuh surəsi 21 və إِذَ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ (İbrahim qaldıranda) Bəqərə surəsi 127. Sarih ismlə təvil olunan ismin misalı isə Allahın bu ayəsindədir: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا (Bizim kitabı endirməyimiz onlara kifayət etmədi?) Ənkəbut surəsi 51. Burada; أَنَّ təsdiq və nəsb hərfidir, نَا onun ismidir, sükun üzərində məbnidir, nəsb məhəlindədir, أَنْزَلْنَا keçmiş fiildir, onun faili də نَا-dır. Cümlə isə merfu məhəldə, أَنَّ-ın xəbəri kimi gəlir. أَنَّ və ona daxil olanlar mənbə təvilindədir və يَكْفِي fiilinin failidir. Təqdir belədir: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ إِنْزَالُنَا (Bizim endirməyimiz onlara kifayət etmədi?). Misal olaraq: يَسُرُّنِي أَنْ تَتَمَسَّكَ بِالْفَضَائِلِ (Fəzilətləri tutman məni sevindirir) və أَعْجَبَنِي مَا صَنَعْتَ (Etdiyin məni təəccübləndirdi). Təqdir: يَسُرُّنِي تَمَسُّكُكَ və أَعْجَبَنِي صُنْعُكَ.
Failin Şərtləri
Müəllif və Şərhin qeyd etdiyi هُوَ الْاِسْمُ الْمَرْفُوعُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ ifadəsindəki اَلْاِسْمُ "isim" qeydinə gəldikdə; bu qeyd fiil və hərfi əhatə etmir. Ona görə də fiil və ya hərfdən heç biri fail ola bilməz. Bu qeyd sarih ismi və sarih ismlə təvil olunan ismi əhatə edir. Yəni fail bir isimdir, lakin ya sarih, ya da sarih ismlə təvil olunan bir isimdir. Sarih ismin misalı bu ayələrdəki نُوحٌ və إِبْرَاهِيمُ sözləri kimidir;
قَالَ نُوحٌ
"Nuh dedi:" və,
وَ إِذَ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ
"İbrahim qaldıranda..." Bu tərkiblərdə قَالَ və يَرْفَعُ fiildir, نُوحٌ və إِبْرَاهِيمُ isə onların sarih failidir.
Sarih ismlə təvil olunan ismin misalı isə bu ayədədir:
أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ
"Kitabı sənə endirməyimiz onlara kifayət etmədi?" ayəsində أَنَّ təsdiq və nəsb hərfidir, ـنَا sükun üzərində məbni olan muttasıl zamirdir və أَنَّ-ın ismidir, nəsb məhəlindədir, أَنْزَلْـ keçmiş fiildir, ـنَا onun failidir, və أَنْزَلْنَا fiil cümləsi أَنَّ-ın xəbəri olub merfu məhəldədir. Bu ayədəki أَنَّ və onun ism və xəbəri olan أَنْزَلْنَا birlikdə {أَنَّا أَنْزَلْنَا} mənbə təvilində olub يَكْفِي fiilinin failidir. Təqdir isə إِنْزَالُنَا şəklindədir və ayə belə olur:
أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ إِنَزَالُنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ
"Kitabı sənə endirməyimiz onlara kifayət etmədi?"
Mənbə təvilində olan bir ifadəni mənbəyə təvil etmək üçün əvvəlcə onun mənbəsini tapırıq. İfadənin cümlədəki formasına baxaraq mənbə təyin edilir. Məsələn, أَنْزَلَ fiili if'al vəznindən keçmiş fiil olduğu üçün mənbəsini də if'al vəznindən götürməliyik, yəni إِنْزَالٌ. Əsla أَنْزَلَ fiilinin üçlü kökdən olan mənbəsi نُزُولٌ götürülməz.
Digər misallar:
يَسُرُّنِي أَنْ تَتَمَسَّكَ بِالْفَضَائِلِ
"Fəzilətləri tutman məni sevindirir"
أَعْجَبَنِي مَا صَنَعْتَ
"Etdiyin məni təəccübləndirdi"
Birinci misalda أَنْ تَتَمَسَّكَ ifadəsinin mənbəyə təvili تَمَسُّكُكَ "Sənin tutuşun" kimidir. İkinci misalda مَا صَنَعْتَ ifadəsinin mənbəyə təvili isə صُنْعُكَ "Sənin edişin" kimidir.
Cümlələrin tam forması:
يَسُرُّنِي تَمَسُّكُكَ بِالْفَضَائِلِ
"Sənin fəzilətləri tutuşun məni sevindirdi" və,
أَعْجَبَنِي صُنْعُكَ
"Etdiyin məni təəccübləndirdi"
Göründüyü kimi تَتَمَسَّكَ fiilinin mənbəsi öz formasının mənbəsi olan تَمَسُّكًا və صَنَعَ üçlü fiilinin mənbəsi də semai mənbələrindən biri olan صُنْعٌ gəlmişdir. Burada yer alan və mənbəyə təvil olunan تَمَسُّكُ və صُنْعُ ifadələri sırasıyla يَسُرُّ və أَعْجَبَ fiillərinin failidir.
| قَالَ نُوحٌ Nuh surəsi ٢١ | |
| Keçmiş fiil, fatha üzərində məbni, i'rabdan məhəlsiz | قَالَ |
| Keçmiş fiil, fatha üzərində məbni, i'rabdan məhəlsiz | |
| Fail, merfu, ref əlaməti axırında zahir dammə | نُوحٌ |
| Fail, merfu, ref əlaməti axırında zahir dammə | |
| إِذَ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ Bəqərə surəsi ١٢٧ | |
| Zaman zərfi mənasında olan isim, sükun üzərində məbni, təqdir اذكر olan gizli fiilin məf'ulu kimi məhəldə mansub | إِذَ |
| Zaman zərfi mənasında olan isim, sükun üzərində məbni, təqdir اذكر olan gizli fiilin məf'ulu kimi məhəldə mansub | |
| Muzari fiil, nəsb və cəzm edənlərdən azad olduğu üçün merfu, ref əlaməti axırında zahir dammə | يَرْفَعُ |
| Muzari fiil, nəsb və cəzm edənlərdən azad olduğu üçün merfu, ref əlaməti axırında zahir dammə | |
| Fail, merfu, ref əlaməti axırında zahir dammə | إِبْرَاهِيمُ |
| Fail, merfu, ref əlaməti axırında zahir dammə | |
| أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ Ənkəbut surəsi ٥١ | |
| İstifham hərfi | أَ |
| İstifham hərfi | |
| Atıf hərfi | وَ |
| Atıf hərfi | |
| Nəfy, cəzm və qəlb edən hərf | لَمْ |
| Nəfy, cəzm və qəlb edən hərf | |
| Muzari fiil, لَمْ ilə məczum, cəzm əlaməti; sonu xəstə hərfli muzari fiildən olduğu üçün xəstə hərfin hazfı ilədir | يَكْفِـ |
| Muzari fiil, لَمْ ilə məczum, cəzm əlaməti; sonu xəstə hərfli muzari fiildən olduğu üçün xəstə hərfin hazfı ilədir | |