Merfuat | 7
اَلْمَرْفُوعَاتُ
وَ أَقُولُ: Sən artıq keçən hissədən bildin ki, mureb isim üç mövqedə olur: Raf mövqeyi, Nasb mövqeyi və Xafd mövqeyi. Hər bir mövqenin öz təsir edən amilləri vardır. Müəllif indi bunları ətraflı şəkildə izah etməyə başlayır və ən əvvəl merfuatları (raf olunanları) qeyd edir, çünki onlar ən şərəflisidir. Müəllif qeyd edir ki, isim yeddi mövqedə merfu olur:
١. Əgər fail olarsa, misal: Əli və Məhəmməd sözləri sənin "Əli gəldi" və "Məhəmməd səfərə çıxdı" cümlələrində olduğu kimi.
٢. Əgər failin əvəzi (naib-i fail) olarsa; müəllif bunu "faili adlandırılmamış məful" kimi qeyd edir, misal: "Dal qırıldı" və "Mal oğurlandı" cümlələrində "dal" və "mal" sözləri.
٣ və ٤. Mübtəda və xəbər, misal: "Məhəmməd səfərdədir" və "Əli çalışqandır" cümlələrində.
٥. Kâne və ya onun bacılarının ismi, misal: "İbrahim çalışqandır" və "Soyuq şiddətli oldu" cümlələrində "İbrahim" və "soyuq" sözləri.
٦. İnne və ya onun bacılarının xəbəri, misal: "Şübhəsiz ki, Məhəmməd fəzilətlidir" və "Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir" cümlələrində "fəzilətli" və "qadir" sözləri.
٧. Merfuya tabe olanlar; tabe olanlar dörd növdür:
Birinci: sifət (nə't), misal: "Fəzilətli Məhəmməd məni ziyarət etdi" və "Məni cömert bir adam qarşıladı" cümlələrində "fəzilətli" və "cömert" sözləri.
İkinci: atıf, iki növdə olur: atfu-bəyan və atfu-nəsəq. Atfu-bəyanın misalı: "Hafsın atası Ömər səfərə çıxdı" cümləsində "Ömər" sözü; atfu-nəsəqin misalı: "Məhəmməd və Xalid ortaq oldu" cümləsində "Xalid" sözü.
Üçüncü: tə'kid, misal: "Məni məhz əmiri özü ziyarət etdi" cümləsində "özü" sözü.
Dördüncü: bədəl, misal: "Qardaşın Əli gəldi" cümləsində "qardaşın" sözü.
Əgər bu tabe olanlar hamısı və ya bir hissəsi bir cümlədə toplanarsa, əvvəl sifət, sonra atfu-bəyan, sonra tə'kid, sonra bədəl, sonra atfu-nəsəq gətirilir. Misal: "Cömert adam Əli özü sənin dostun və Əmr gəldi".
Şərhçi deyir: Sən artıq keçən hissədən öyrəndin ki, mureb isim üç mövqedə olur: raf, nasb və xafd. Hər bir mövqenin öz təsir edən amilləri vardır. Müəllif indi bunları ətraflı şəkildə izah etməyə başlayır və ən əvvəl merfuatları (raf olunanları) qeyd edir, çünki onlar ən şərəflisidir. Müəllif qeyd edir ki, isim yeddi mövqedə merfu olur: 1. Əgər fail olarsa, misal: Əli və Məhəmməd sözləri sənin "Əli gəldi" və "Məhəmməd səfərə çıxdı" cümlələrində olduğu kimi. Bu sözlər faildir və merfudurlar, raf əlaməti dammadır. 2. Əgər naib-i fail olarsa, müəllif bunu "faili adlandırılmamış məful" kimi qeyd edir, misal: "Dal qırıldı" və "Mal oğurlandı" cümlələrində "dal" və "mal" sözləri. Bu cümlələrdə "dal" və "mal" naib-i faildir, yəni onlara isnad olunan fiilin faili məlum deyil. 3 və 4. Mübtəda və xəbər, misal: "Məhəmməd səfərdədir" və "Əli çalışqandır" cümlələrində. Bu cümlələrdə "Məhəmməd" və "Əli" mübtəda, "səfərdədir" və "çalışqandır" isə xəbərdir, merfudurlar və raf əlaməti dammadır. 5. Kâne və ya onun bacılarının ismi, misal: "İbrahim çalışqandır" və "Soyuq şiddətli oldu" cümlələrində "İbrahim" və "soyuq" sözləri. Bu cümlələrdə "kâne" və "əsbəha" naqis fiillərdir, ismini raf, xəbərini nasb edirlər. "İbrahim" və "soyuq" kâne və əsbəhanın ismi olaraq merfudurlar və raf əlaməti dammadır. 6. İnne və ya onun bacılarının xəbəri, misal: "Şübhəsiz ki, Məhəmməd fəzilətlidir" və "Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir" cümlələrində "fəzilətli" və "qadir" sözləri. Bu cümlələrdə "inne" ismini nasb, xəbərini raf edən hərfdir. "Məhəmməd" və "Allah" inne'nin mansub ismi, "fəzilətli" və "qadir" isə merfu xəbərdir, raf əlaməti dammadır. 7. Merfuya tabe olanlar: Yuxarıda qeyd olunan altı merfuya tabe olan sözlərdir və dörd növdə olur: birincisi sifət (nə't), misal: "Fəzilətli Məhəmməd məni ziyarət etdi" və "Məni cömert bir adam qarşıladı" cümlələrində "fəzilətli" və "cömert" sözləri. Bu cümlələrdə "Məhəmməd" və "adam" faildir, onlara tabe olan "fəzilətli" və "cömert" isə sifətdir və failin irabına tabedir, yəni fail merfu olduğu üçün onlar da merfudurlar və raf əlaməti dammadır. İkinci: atıf, iki növdə olur: atfu-bəyan və atfu-nəsəq. Atfu-bəyanın misalı: "Hafsın atası Ömər səfərə çıxdı" cümləsində "Ömər" sözü; atfu-nəsəqin misalı: "Məhəmməd və Xalid ortaq oldu" cümləsində "Xalid" sözü. Üçüncü: tə'kid, misal: "Məni məhz əmiri özü ziyarət etdi" cümləsində "özü" sözü. Dördüncü: bədəl, misal: "Qardaşın Əli gəldi" cümləsində "qardaşın" sözü. Əgər bu tabe olanlar hamısı və ya bir hissəsi bir cümlədə toplanarsa, əvvəl sifət, sonra atfu-bəyan, sonra tə'kid, sonra bədəl, sonra atfu-nəsəq gətirilir. Misal: "Cömert adam Əli özü sənin dostun və Əmr gəldi".
rak ta atfu nesak’ı gətir, تَقُولُ misalı olaraq belə deyirsən; جَاءَ الرَّجُلُ الْكَرِيمُ عَلِيٌّ نَفْسُهُ صَدِيقُكَ وَ عَمْرٌو “Amr və sənin dostun, səxavətli olan Ali özü şəxsən gəldi” kimi. Bu tərkibdə جَاءَ feil, الرَّجُلُ fail, الْكَرِيمُ sözü failə tabe olan na’tdır, عَلِيٌّ sözü failə tabe olan atfu beyandır, نَفْسُهُ sözü failə tabe olan te’kiddir, صَدِيقُكَ sözü failə tabe olan bedeldir, وَ atıf hərfidir, عَمْرٌو sözü də failə tabe olan atfu nesakdır. Merfular | 6+1 Sən daha əvvəl mureb ismin ref, nasb və hafd olaraq üç məqamının olduğunu öyrənmişdin. Bu məqamların hər birinin lazımlığını təmin edən amillər vardır. Yəni bir ismin merfu olması və ref əlamətini almasına, mansub olması və nasb əlamətini almasına, mahfud olub hafd əlamətini almasına səbəb olan amillər vardır. Müəllif bunları sənə təfsilatlı şəkildə bəyan etmək üçün əvvəlcə merfu sözləri qeyd edərək başladı. Çünki, mansub və mahfud sözlərdən əvvəl merfu sözlərin izahı daha üstün bir haldır. Müəllif merfu olan sözlərin yeddi məqamı (yeddi növü) olduğunu qeyd etdi. 1. Əgər söz Fail olarsa merfudur, misalı; حَضَرَ عَلِيٌّ “Ali gəldi” və, سَافَرَ مُحَمَّدٌ “Muhəmməd səfərə çıxdı” tərkiblərində olduğu kimi. Bu tərkiblərdə حَضَرَ və سَافَرَ sözləri feil, عَلِيٌّ və مُحَمَّدٌ sözləri isə bu feillərin failidir, merfudurlar və ref əlamətini almağa layiqdirlər. 2. Əgər söz Naib-i Fail olarsa merfudur. Müəllif, naib-i faili; Faili adlandırılmayan meful kimi adlandırdı, misalı isə; قُطِعَ الْغُصْنُ “Dal qırıldı” və, سُرِقَ الْمَتَاعُ “Mal oğurlandı” kimi. Bu tərkiblərdə الْغُصْنُ və الْمَتَاعُ sözləri naib-i faildir. قُطِعَ və سُرِقَ sözləri də məchul feildir. Feillər məchul olunca fail qeyri-müəyyən olur. Gözəl Azərbaycan türkcəsindəki “passiv çatı” dediyimiz quruluş ilə eynidir. Bir cümlədə feil məlum ikən məchul edilərsə, fail zikr olunmaz və meful failin yerinə keçər, naib-i fail “failin vəkili” olur və failin hökmünü alır. 3 və 4. Mübtəda və Xəbəri olan söz merfudur, misalı isə; مُحَمَّدٌ مُسَافِرٌ “Muhəmməd səfərçidir” və, عَلِيٌّ مُجْتَهِدٌ “Ali çalışqandır” kimi. Bu tərkiblərdə مُحَمَّدٌ və عَلِيٌّ sözləri mübtəda, مُسَافِرٌ və مُجْتَهِدٌ sözləri isə onların xəbəridir və merfudurlar, ref əlamətini almağa layiqdirlər. 5. İsmini ref və xəbərini nasb edən Kâne və bənzərlərindən birinin ismi olan söz merfudur, misalı; كَانَ إِبْرَاهِيمُ مُجْتَهِدًا “İbrahim çalışqan oldu & İbrahim çalışqandır” və, أَصْبَحَ الْبَرْدُ شَدِيدًا “Soğuq şiddətli oldu & Soğuq şiddətləndi” kimi. Bu tərkiblərdə كَانَ və أَصْبَحَ feilləri naqis feillərdir və ismini ref, xəbərini nasb edirlər. إِبْرَاهِيمُ sözü kâne’nin ismi olaraq merfu, الْبَرْدُ sözü də əsbeha’nın ismi olaraq merfudur. 6. İsmini nasb və xəbərini ref edən İnne və bənzərlərindən birinin xəbəri olan söz merfudur, misalı; إِنَّ مُحَمَّدًا فَاضِلٌ “Şübhəsiz ki, Muhəmməd fəzilətlidir” və, إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ “Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir” kimi. Bu tərkiblərdəki inne, ismini nasb və xəbərini ref edən hərfdir. مُحَمَّدًا və اللهَ sözləri inne’nin mansub ismi, فَاضِلٌ və قَدِيرٌ sözləri isə merfu xəbəridir. 7. Merfu sözlərə tabe olanlar merfudur və dörd növdür; Birincisi; Na’t olan söz, misalı; زَارَنِي مُحَمَّدٌ الْفَاضِلُ “Fəzilətli olan Muhəmməd məni ziyarət etdi” və, قَابَلَنِي رَجُلٌ كَرِيمٌ “Məni səxavətli bir adam qarşıladı” kimi. Bu tərkiblərdə مُحَمَّدٌ və رَجُلٌ sözləri faildir və onlara tabe olan الْفَاضِلُ və كَرِيمٌ sözləri isə na’t olan sözlərdir və failin irabının bütün hökmlərinə tabedir. İkincisi; Atıf olan sözdür. Atıf; atfu beyan və atfu nesak olaraq iki sinifdir. Atfu beyan’ın misalı; سَافَرَ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ “Hafsın atası Ömər səfərə çıxdı” kimi. Atfu nesak’ın misalı isə; تَشَارَكَ مُحَمَّدٌ وَ خَالِدٌ “Muhəmməd və Xalid ortaq oldu” kimi. Üçüncüsü; Te’kid olan söz merfudur, misalı; زَارَنِي الْأَمِيرُ نَفْسُهُ “Məni Əmirin özü ziyarət etdi” kimi. Dördüncüsü; Bedel olan söz merfudur, misalı; حَضَرَ عَلِيٌّ أَخُوكَ “Qardaşın Ali gəldi” kimi. Əgər bir kəlamda bu tabilərin hamısı və ya bir hissəsi bir araya gələrsə, o zaman ən öndə na’t olan sözü al, sonra atfu beyanı gətir, sonra te’kidi gətir, sonra bedeli gətir və ən sonda atfu nesakı gətir, bunun misalı aşağıdakı kimidir; جَاءَ الرَّجُلُ الْكَرِيمُ عَلِيٌّ نَفْسُهُ صَدِيقُكَ وَ عَمْرٌو “Amr və sənin dostun, səxavətli adam olan Ali özü şəxsən gəldi” kimi. Bu tərkibdə جَاءَ feil, الرَّجُلُ fail, الْكَرِيمُ sözü failə tabe olan na’tdır, عَلِيٌّ sözü failə tabe olan atfu beyandır, نَفْسُهُ sözü failə tabe olan te’kiddir, صَدِيقُكَ sözü failə tabe olan bedeldir, وَ atıf hərfidir, عمرو sözü də failə tabe olan atfu nesakdır.