5. Dua və Əmr Ləmi
لاَمُ الْأَمْرِ وَ الدُّعَاءِ
لام’a gəldikdə; Müəllif qeyd etmişdir ki, bu ləm əmrlə dua üçün olur və həm əmrlə, həm də dua ilə qəti şəkildə bir fiilin baş verməsi istənilir. Əmr və dua arasındakı fərq isə budur: Əmr, yüksək olan şəxsdən aşağı olan şəxsə yönəldilən istəkdir, hədisdə olduğu kimi: فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ "Onda xeyir danışsın, ya da sussun". Dua isə aşağı olan şəxsdən yüksək olan şəxsə yönəldilən istəkdir, Allah-taalanın bu ayəsində olduğu kimi: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ (Zuhruf surəsi, 77-ci ayə).
Ləm’a gəldikdə; Müəllif bu ləmin əmr və dua üçün olduğunu qeyd etmişdir. Həm əmr, həm də dua ilə qəti şəkildə bir fiilin baş verməsi istənilir. Əmr və dua arasındakı fərq isə budur: Əmr, yüksək olan şəxsdən aşağı olan şəxsə yönəldilən istəkdir, hədisdə olduğu kimi: فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ "Onda xeyir danışsın, ya da sussun". Dua isə aşağı olan şəxsdən yüksək olan şəxsə yönəldilən istəkdir, Allah-taalanın bu ayəsində olduğu kimi: لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ "Rəbbimiz bizim əleyhimizə hökm versin" (Zuhruf surəsi, 77-ci ayə).
Dua və Əmr Ləmi
Muzari fiili cəzm edən altı hərfdən beşincisi ləmdir. Müəllif bu ləmin əmr və dua üçün olduğunu qeyd etmişdir. Hər ikisində, yəni əmr və dua mənası ifadə edərkən, qəti şəkildə bir fiilin baş verməsi istənilir. Əmr və dua arasındakı fərq isə budur: Əmr, yüksək olan şəxsdən aşağı olan şəxsə yönəldilən istəkdir, hədisdə olduğu kimi:
فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ
"Onda xeyir danışsın, ya da sussun". Burada Peyğəmbər, Allaha və axirət gününə inanan hər kəsə xeyir danışmağı və ya susmağı əmr edir. Peyğəmbərin mövqeyi əmr etdiyi şəxslərdən yüksək olduğu üçün bu qəti bir istəkdir və əmr sayılır.
Dua isə əmrə tam tərs olaraq, aşağı olan şəxsdən yüksək olan şəxsə yönəldilən istəkdir, Allah-taalanın bu ayəsində olduğu kimi:
وَ نَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ اِنَّكُمْ مَاكِثُونَ
"(Cəhənnəmdəkilər) "Ey Malik! Rəbbin bizim haqqımızda hökmünü versin!" deyə səsləndilər, o (Malik) isə "Şübhəsiz ki, siz burada qalacaqsınız!" dedi". Burada aşağı olanlar, yüksək olan Allaha yönəldilən istəkdə bulunurlar. Bu istək də dua sayılır.
Hədisin tam mətnı:
Əbu Hureyrə {Allah ondan razı olsun} Peyğəmbərdən (s.a.s.) rəvayət edir: Kim Allaha və axirət gününə inanırsa, falyəqul xeyran əv liyasmut (xeyir danışsın, ya da sussun), kim Allaha və axirət gününə inanırsa, qonşusunu hörmətlə qarşılasın, kim Allaha və axirət gününə inanırsa, qonağını hörmətlə qarşılasın.
Buxari və Müslim rəvayət etmişdir
|
فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ Hədis-i Şərif Onda xeyir danışsın, ya da sussun |
|
| وَاقِعَةٌ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ | فَـ |
| Şərtin cavabında olan Fa | |
| لاَمُ الْأَمْرِ الْجَازِمَةُ | ـلْـ |
| Cəzm edən əmr ləmi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَجْزُومٌ بِاللَّامِ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ الظَّاهِرُ فِي آخِرِهِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ | يَقُلْ |
| Muzari fiil, ləm ilə cəzm olunub, cəzm əlaməti sondakı zahir sükun. Fəili: Taxtında mütləq gizli olan və təqdiri "huve" olan zamir | |
| مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ | خَيْرًا |
| Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə | |
| حَرْفُ عَطْفٍ | أَوْ |
| Ətif hərfi | |
| لاَمُ الْأَمْرِ الْمَازِمَةُ | لِـ |
| Cəzm edən əmr ləmi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَجْزُومٌ بِاللَّامِ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ الظَّاهِرُ فِي آخِرِهِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ | يَصْمُتْ |
| Muzari fiil, ləm ilə cəzm olunub, cəzm əlaməti sondakı zahir sükun. Fəili: Taxtında mütləq gizli olan və təqdiri "huve" olan zamir | |
| وَ نَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ اِنَّكُمْ مَاكِثُونَ əz-Zuxruf surəsi 77 | |
| İsti'naf hərfi | وَ |
| İsti'naf hərfi | |
| Keçmiş feli, cəm vavı ilə birləşdiyinə görə hazf olunmuş əlif üzərində dammə ilə məbni, Vav: birləşmiş zamir, səkin üzərində məbni, məhəllən mərfu, fail. Əlif: ayırıcı | نَادَوْا |
| Keçmiş feli, cəm vavı ilə birləşdiyinə görə hazf olunmuş əlif üzərində dammə ilə məbni, Vav: birləşmiş zamir, səkin üzərində məbni, məhəllən mərfu, fail. Əlif: ayırıcı | |
| Nida hərfi | يَا |
| Nida hərfi | |
| Münada, dammə üzərində məbni, məhəllən mənsub, məfulun bih | مَالِكُ |
| Münada, dammə üzərində məbni, məhəllən mənsub, məfulun bih | |
| Dua üçün gələn cəzm edən Ləm | لِـ |
| Dua üçün gələn cəzm edən Ləm | |
| Müzarif feli, ləm ilə məczum, cəzm əlaməti; Sonu mu'tell müzarif feli olduğu üçün sonundakı xəstə hərfin hazfi ilədir. | يَقْضِ |
| Müzarif feli, ləm ilə məczum, cəzm əlaməti; Sonu mu'tell müzarif feli olduğu üçün sonundakı xəstə hərfin hazfi ilədir. | |
| Cər hərfi | عَلَيْـ |
| Cər hərfi | |
| Birləşmiş zamir, 'Ala ilə məhəllən məcrur | ـنَا |
| Birləşmiş zamir, 'Ala ilə məhəllən məcrur | |
| Yeqzi felinin faili, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammə və muzaf | رَبُّـ |
| Yeqzi felinin faili, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammə və muzaf | |
| Birləşmiş zamir, fətə üzərində məbni, izafət ilə məhəllən məcrur, muzafun ileyh | ـكَ |
| Birləşmiş zamir, fətə üzərində məbni, izafət ilə məhəllən məcrur, muzafun ileyh | |
| Keçmiş feli, fətə üzərində məbni | قَالَ |
| Keçmiş feli, fətə üzərində məbni | |
| Tə'kid bildirən, felə bənzəyən hərf | اِنَّـ |
| Tə'kid bildirən, felə bənzəyən hərf | |
| Birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, məhəllən mənsub, inna'nın ismi | ـكُـ |
| Birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, məhəllən mənsub, inna'nın ismi | |
| Cəm kişi əlaməti | ـمْ |
| Cəm kişi əlaməti | |
| İnna'nın xəbəri, mərfu, ref əlaməti; Cəm müzəkkər salim isimlərdən olduğu üçün dammədən naib olan vav ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzdir | مَاكِثُونَ |
| İnna'nın xəbəri, mərfu, ref əlaməti; Cəm müzəkkər salim isimlərdən olduğu üçün dammədən naib olan vav ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzdir | |