2. Hətta

حَتَّى

İkinci hərf; حَتَّى, məqsədin sonunu və ya səbəbi bildirir. Məqsədin sonu o deməkdir ki, حَتَّى-dan əvvəlki hal, حَتَّى-dan sonrakı hal baş verdikdə bitir. Allahın kəlamında olduğu kimi: حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى Taha surəsi 91. Tə'lil mənası isə odur ki, حَتَّى-dan əvvəlki hal, حَتَّى-dan sonrakı halın baş verməsi üçün səbəbdir. Məsələn, qardaşına dediyin: ذَاكِرْ حَتَّى تَنْجَحَ "Uğur qazanmaq üçün oxu".

İkinci hərf, muzari fiili vücubən gizli olan "ən" ilə nasb edən hərflərin ikincisi حَتَّى (hatta)dır. Bu "hatta" ifadə edir: məqsədin sonu (intiha-i gaye) və ya səbəb (tə'lil). Məqsədin sonu o deməkdir ki, حَتَّى-dan əvvəlki hal, حَتَّى-dan sonrakı hal baş verdikdə bitir. Allahın kəlamında olduğu kimi: حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى "Musa bizə dönənə qədər..." Taha surəsi 91. Tə'lil mənası isə odur ki, حَتَّى-dan əvvəlki hal, حَتَّى-dan sonrakı halın baş verməsi üçün səbəbdir. Məsələn, qardaşına dediyin: ذَاكِرْ حَتَّى تَنْجَحَ "Uğur qazanmaq üçün oxu".

Hatta

Muzari fiili, önünə aldığı və vücubən gizli olan "ən" ilə nasb edən beş hərfdən ikincisi "hatta"dır. Hatta, məqsədin sonu (intiha-i gaye) və səbəb (tə'lil) bildirir. Məqsədin sonu o deməkdir ki, cümlədə hatta-dan əvvəlki hal, sonra gələn hal baş verdikdə azalır və bitir. Bu ayəni misal gətirək:

قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتّٰى يَرْجِعَ اِلَيْنَا مُوسٰى

"Musa bizə dönənə qədər buzağıya ibadət etməkdən əsla vaz keçməyəcəyik" dedilər. Taha surəsi 91-ci ayəsində حَتَّى-dan əvvəlki "لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ" (buzağıya ibadət etməkdən əsla vaz keçməyəcəyik) dedilər və bu sözləri حَتَّى-dan sonra gələn "يَرْجِعَ اِلَيْنَا مُوسٰى" (Musa bizə dönənə qədər) ilə azalır. Yəni, Musa onlara heç dönməsə, onlar buzağıya ibadət etməkdən vaz keçməyəcəklər. Amma Musa onlara dönəndə, onlar ibadətdən vaz keçəcəklər. Azalma və ya bitmə, Musa onlara dönməyə başladığı andan başlayır və Musa onlara tam dönəndə onların əməli və ya sözləri bitir. İki cümlə arasında əlaqə yaradan hatta bu mənanı verir. Tekasür surəsinin 1 və 2-ci ayələri də məqsədin sonunu bildirən hatta ilə bağlıdır: اَلْهٰيكُمُ التَّكَاثُرُ "Çoxluq sizi məşğul etdi", حَتّٰى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَۜ "Qəbirə gedənə qədər" yəni malda, mülkdə, şöhrətdə çox olmaq sizi ölə qədər məşğul etdi. Yəni öldünüz və çoxluğun məşğul etməsi də öldüyünüzdə bitdi. Yəni hatta-dan sonrakı hal baş verdikdə, hatta-dan əvvəlki hal bitir. Musa döndü və onlar buzağıya ibadətdən vaz keçdi. Ölüm gəldi və çoxluq insanı artıq məşğul etmədi. Hatta burada bir ultimatum kimi də qəbul edilə bilər.

Hatta'nın tə'lil mənasına gəlincə; o da hatta-dan sonrakı halın baş verməsi, hatta-dan əvvəl bildirilən bir səbəbə bağlanmasıdır. Qardaşlarından bəzisinə dediyin kimi:

 ذَاكِرْ حَتَّى تَنْجَحَ

"Uğur qazanmaq üçün oxu" və ya "Oxu ki, uğur qazanasan" kimi. Yəni sənin uğur qazanmağın səbəbi oxumağındır.

قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتّٰى يَرْجِعَ اِلَيْنَا مُوسٰى Musa bizə dönənə qədər buzağıya ibadət etməkdən əsla vaz keçməyəcəyik dedilər
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ	قَالُوا
Mazi fiil, merfu zamir bitişməsi ilə dammə üzərində mebni, Vav: muttasıl zamir, sükun üzərində mebni, mahallen merfu, fail. Elif: Farika
حَرْفُ نَفْيٍ، وَ نَصْبٍ وَ اسْتِقْبَالٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	لَنْ
Nəfy, nasb və istikbal hərfi, sükun üzərində mebni, irabdan məhalli yoxdur
فِعْلٌ مُضَارِعٌ نَاقِصٌ، مَنْصُوبٌ بِلَنْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ اسْمُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتَهِ وَ تَقْدِيرُهُ؛ نَحْنُ	نَبْرَحَ
Muzari fiil, len ilə mansub, nasb alaməti; Sonu sağlam muzari fiildən olduğu üçün zahir fatha ilədir.
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	عَلَى
Hərf-i cər, sükun üzərində mebni, irabdan məhalli yoxdur
Birleşik zamir, kəsr üzərində məbni, 'ələ' cər hərfi ilə məhəllən məcrur	ـهِ
Birleşik zamir, kəsr üzərində məbni, 'ələ' cər hərfi ilə məhəllən məcrur
Nebraha'nın xəbəri, mənsub, nəsb əlaməti; Cəm müzəkkər salimdən olduğu üçün fətədən naib olan ya ilədir. Nun: Müfrədindəki tənvindən əvəzdir	عَاكِفِينَ
Nebraha'nın xəbəri, mənsub, nəsb əlaməti; Cəm müzəkkər salimdən olduğu üçün fətədən naib olan ya ilədir. Nun: Müfrədindəki tənvindən əvəzdir
Qayə hərfi	حَتّٰى
Qayə hərfi
Muzari fel, hətta'dan sonra gələn vacib şəkildə gizli olan 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti sonu sağlam muzari fel olduğu üçün zahir fətə	يَرْجِعَ
Muzari fel, hətta'dan sonra gələn vacib şəkildə gizli olan 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti sonu sağlam muzari fel olduğu üçün zahir fətə
Cər hərfi	اِلَيْ
Cər hərfi
Birleşik zamir, sükun üzərində məbni, 'ilə' ilə məhəllən məcrur	ـنَا
Birleşik zamir, sükun üzərində məbni, 'ilə' ilə məhəllən məcrur
Fail, məf'ul, rəf əlaməti təəzzür səbəbilə əlif üzərində müqəddər dammə	مُوسٰى
Fail, məf'ul, rəf əlaməti təəzzür səbəbilə əlif üzərində müqəddər dammə

ذَاكِرْ حَتَّى تَنْجَحَ Uğurlu olmaq üçün çalış (müzakirə et) & çalış ki uğurlu olasan
Əmr feli, zahir sükun üzərində məbni, Fail: vacib şəkildə gizli zamir, təqdiri "sən"	ذَاكِرْ
Əmr feli, zahir sükun üzərində məbni, Fail: vacib şəkildə gizli zamir, təqdiri "sən"
Səbəb hərfi	حَتَّى
Səbəb hərfi
Muzari fel, hətta'dan sonra gələn vacib şəkildə gizli olan 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə. Fail: vacib şəkildə gizli zamir, təqdiri "sən"	تَنْجَحَ
Muzari fel, hətta'dan sonra gələn vacib şəkildə gizli olan 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə. Fail: vacib şəkildə gizli zamir, təqdiri "sən"

Ayədəki	Əslində
حَتَّى يَرْجِعَ	حَتَّى أَنْ يَرْجِعَ
حَتَّى تَنْجَحَ	حَتَّى أَنْ تَنْجَحَ

Ən ilə Muzarinin Məsdərə Təvil olunması

حَتَّى رُجُوعِ مُوسَى

حَتَّى نَجَاحِكَ