1. Lam-i Cuhud

لاَمُ الْجُحُودِ

Birinci, لام الجحود; onun qaydası odur ki, لام, مَا كَانَ və ya لَمْ يَكُنْ ifadələrindən sonra gəlməlidir. Birincinin misalı Allahın bu kəlamındadır: مَا كَانَ اللهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ (Ali İmran surəsi, 179) və Allahın bu kəlamında: وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ (Ənfal surəsi, 33) və ikincinin misalı Allahın bu kəlamındadır: لَمْ يَكُنِ اللهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (Nisa surəsi, 137)

Birinci, muzariyi vücuben gizli olan "ən" ilə nasb edən hərflərin birincisi; لام الجحود (lâm-i cuhud) hərfidir. "Cuhud" sözü lüğətdə "inkar, rədd" mənasındadır. وَ ضَابِطُهَا və cuhud üçün istifadə olunan lâmın istifadə qaydası; أَنْ تُسْبَقَ yəni bu lâmın əvvəlində مَا كَانَ və ya لَمْ يَكُنْ ifadələri olmalıdır. Birincinin misalı, yəni مَا كَانَ ifadəsindən sonra gələn cuhud lâmının misalı Allahın bu kəlamındadır: مَا كَانَ اللهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ "Allah möminləri sizin olduğunuz vəziyyətdə tərk etməz" (Ali İmran surəsi, 179), və Allahın bu kəlamında: وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ "Allah onlara əzab verməz" (Ənfal surəsi, 33), və ikincinin misalı, yəni لَمْ يَكُنْ ifadəsindən sonra gələn cuhud lâmının misalı Allahın bu kəlamındadır: لَمْ يَكُنِ اللهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً "Allah onları bağışlamaz və doğru yolu göstərməz" (Nisa surəsi, 137).

Lâm-i Cuhud

Muzari fiili, önündə aldığı və vücuben gizli olan "ən" ilə nasb edən beş hərfdən birincisi lâm-i cuhud'dur. Lâm-i cuhud'un önündəki muzari fiili nasb edə bilməsinin şərti; مَا كَانَ və ya لَمْ يَكُنْ ifadələrindən sonra gəlmiş olmasıdır. Birincinin misalı, yəni مَا كَانَ ifadəsindən sonra gələn lâm-i cuhud'un misalı Allahın bu kəlamındadır:

مَا كَانَ اللهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ

"Allah möminləri sizin olduğunuz vəziyyətdə tərk etməz" ayəsindəki يَذَرَ muzari fiilini nasb edən lâm, مَا كَانَ ifadəsindən sonra gəlmişdir. لِيَذَرَ sözü əslində لِأَنْ يَذَرَ şəklindədir. يَذَرَ muzari fiilinin əsli يَوْذَرُ olub, keçmişi وَذَرَ "tərk etdi, ortada qoydu" mənasındadır.

وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ

"Allah onlara əzab verməz" ayəsindəki يُعَذِّبُ muzari fiili, əvvəlində gələn lâm-i cuhud səbəbindən nasb edilmişdir. Lâm-i cuhud, مَا كَانَ ifadəsindən sonra gəldiyi üçün i’mal şərtini yerinə yetirmişdir. لِيُعَذِّبَ sözü əslində لِأَنْ يُعَذِّبَ şəklindədir.

لَمْ يَكُنِ اللهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً

"Allah onları bağışlamaz və doğru yolu göstərməz" ayəsindəki لِيَغْفِرَ sözü لَمْ يَكُنْ ifadəsindən sonra gəldiyi üçün lâm-i cuhud يَغْفِرُ muzari fiilini gizli bir "ən" ilə nasb etmişdir. Əslində لِأَنْ يَغْفِرَ şəklindədir. Bu "ən" vücuben mudmer olur.

مَا كَانَ اللهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ Allah möminləri sizin olduğunuz vəziyyətdə tərk etməz
حَرْفُ نَافِيَةٍ	مَا
Nəfi hərfi
فِعْلٌ مَاضٍ، نَاقِصٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ	كَانَ
Nakis keçmiş fiil, fatha üzərində məbni
اِسْمُ كَانَ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ	اللهُ
Kane'nin ismi, merfu, ref alaməti zahir damme
لاَمُ الْجُحُودِ	لِـ
Cuhud Lâmı
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةً وُجُوبًا بَعْدَ اللَّامِ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ	يَذَرَ
Muzari fiil, lâm'dan sonra vücuben gizli olan "ən" ilə mansub, nasb alaməti; sonu düzgün muzari fiildən olduğu üçün zahir fatha. Fail: Taxtında cevazen müstətir zamirdir, təqdiri "huve"dir.
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْيَاءُ نِيَابَةً عَنِ الْفَتْحَةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	الْمُؤْمِنِينَ
Məf'ulun bih, mansub, nasb alaməti; cəm müzəkkər salimdən olduğu üçün fatha əvəzinə ya ilədir. Nun: Müfrədindəki tenvinin əvəzidir.
حَرْفُ جَرٍّ	عَلَى
Cər hərfi
اِسْمُ الْمَوْصُولِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِعَلَى	مَا
İsm-i mevsul, "ala" ilə mahallen mecrur
ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، مُبْتَدَأٌ	أَنْتُمْ
Ayrı zamir, mahallen merfu, mübtəda
حَرْفُ جَرٍّ	عَلَيْ
Cər hərfi
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِعَلَى	ـهِ
Bitişik zamir, kəsrə üzərində məbni, "ala" ilə mahallen mecrur

Nakıs mazi feil, fətah üzərinə məbni Kane'nin ismi, mərfu, rəf əlaməti zahir dammə Cuhud Lamı Muzari feil, Lamdan sonra vacibən müqəddər olan 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti; Sonu səhih muzari feildən olduğu üçün zahir fətah, Fail: Taxtında cavazən müstətir zamirdir, təqdiri "huvə"dir. Müttəsil zamir, dammə üzərinə məbni, məhəllən mənsub, məfulun bih Cəmi müzəkkər əlaməti لَمْ يَكُنِ اللهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً “Allah onları bağışlamaz və doğru yolu da hədiyyə etməz & Allah onları nə aff edəcək, nə də doğru yola yönəldəcək” Nəfy, cəzm və qəlb hərfi, sükun üzərinə məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur Nakıs Muzari Feil, lem ilə məczum, cəzm əlaməti sükundur, lakin iltika-i sakineyni aradan qaldırmaq üçün kəsrə ilə hərəkələnmişdir Yekunu feilinin ismi, mərfu, rəf əlaməti zahir dammə Lam-ı cuhud Muzari feil, cuhud lamından sonra vacibən müqəddər olan bir 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti; Sonu səhih bir muzari feil olduğu üçün zahir fətah iledir. Faili: Cavazən müstətir zamir, təqdiri "huvə"dir. Hərfi-cər, fətah üzərinə məbni, təmlik bildirir Müttəsil zamir, dammə üzərinə məbni, lam ilə məhəllən məcrur Cəmi müzəkkər əlaməti Atıf hərfi Nəfyi təsdiq etmək üçün Lam-ı cuhud Muzari feil, cuhud lamından sonra vacibən müqəddər olan bir 'ən' ilə mənsub, nəsb əlaməti; zahir fətah iledir. Faili: Cavazən müstətir zamir, təqdiri "huvə"dir. Müttəsil zamir, dammə üzərinə məbni, məhəllən mənsub, birinci məfulun bih Cəmi müzəkkər əlaməti İkinci məfulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonundakı zahir fətah 🤖

وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ Allah onlara əzab verməz
وَاوُ الْعَاطِفَةِ	وَ
Atıf vavı
حَرْفُ نَافِيَةٍ	مَا
Nəfi hərfi
فِعْلٌ مَاضٍ، نَاقِصٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ	كَانَ