1. Ən
أَنْ
أَمَّا أَنْ؛ فَحَرْفُ مَصْدَرٍ وَ نَصْبٍ وَ اسْتِقْبَالٍ وَ مِثَالُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى؛ أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي سورة الشعراء ٨٢ وَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ؛ وَ أَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ سورة يوسف ١٣ وَ قَوْلُهُ تَعَالَى؛ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ سورة يوسف ١٣ وَ قَوْلُهُ تَعَالَى؛ وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ سورة يوسف ١٥
أَمَّا أَنْ sözünə gəldikdə; فَحَرْفُ مَصْدَرٍ masdar hərfidir, وَ نَصْبٍ nasb edən hərfdir, وَ اسْتِقْبَالٍ gələcək zaman hərfidir, وَ مِثَالُهَا və "ən"in nümunələri isə; قَوْلُهُ تَعَالَى Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي “Məni bağışlamasını istəyirəm” الشعراء surəsi 82-ci ayə və həmçinin; وَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ zikri uca olanın bu kəlamında olduğu kimi; وَ أَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ “Onu (Yusifi) qurddan qoruyuram” يوسف surəsi 13-cü ayə və həmçinin قَوْلُهُ تَعَالَى Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ “Şübhəsiz ki, onu (Yusifi) aparmağınız məni qəmgin edir” يوسف surəsi 13-cü ayə və həmçinin قَوْلُهُ تَعَالَى Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ “Onu (Yusifi) quyuya atmaq üçün bir araya gəldilər” يوسف surəsi 15-ci ayə.
Muzari'ni Nasb Edən “Ən”
Ən hərfinə gəldikdə; Bu "ən" həm masdar, həm nasb edən, həm də gələcək zaman hərfidir. Masdar hərfi olduğu zaman qarşısındakı muzari feli masdara təvil edir, yəni أَنْ تَخْرُجَ “Sənin çıxmağın” deməyi ən-i masdariyyə masdara təvil edir və muzari felin masdarı götürülərək خُرُوجُكَ “Sənin çıxışın” halına çevirir. Nasb edən hərf olduğu zaman, məlum olduğu kimi, gələcək ayələrdə göründüyü kimi, qarşısına gələn muzari feli nasb edir, mansub edir. Ən hərfi, gələcək zaman mənasını muzari felin içindəki gələcək zaman mənasından alır. Bir az sonra gələcək ayələrdə nümunələrini görəcəyik. Mövzu ilə bağlı gətirilən ayələri görək;
أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي
“Məni bağışlamasını istəyirəm” və,
أَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ
“Onu (Yusifi) qurddan qoruyuram” və,
إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ
“Şübhəsiz ki, onu (Yusifi) aparmağınız məni qəmgin edir” və,
أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ
“Onu (Yusifi) quyuya atmaq üçün bir araya gəldilər” ayələrdəki يَغْفِرَ və يَأْكُلَ və تَذْهَبُوا və يَجْعَلُوا muzari felləri önlərinə "ən" gəlməsi ilə mansub olmuşlar. Muzari fellər də quruluşlarına görə qəbul etdikləri nasb əlamətlərini göstərmişdir. Yəni يَغْفِرَ və يَأْكُلَ muzari felləri sonu sağlam hərf olan muzari fellərdən olduğu üçün hərəkə ilə -ki o fətədir- və تَذْهَبُوا və يَجْعَلُوا muzari felləri isə əfal-i xamisdən olduqları üçün sonundakı nunun hazfi ilə mansub olmuşdur.
|
أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي Məni bağışlamasını istəyirəm |
|
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا | أَطْمَعُ |
| Muzari fel, nasb və cezm edənlərdən təcrid olunması ilə merfu, ref əlaməti; Sonu sağlam muzari fildən olduğu üçün zahir dammə ilədir. Faili: Altında mütləq gizli olan və təqdiri "ənə" olan zamirdir | |
| حَرْفُ نَصْبٍ وَ مَصْدَرٍ وَ اسْتِقْبَالٍ | أَنْ |
| Nasb, masdar və gələcək zaman hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ | يَغْفِرَ |
| Muzari fel, "ən" ilə mansub, nasb əlaməti; Sonu sağlam muzari fildən olduğu üçün zahir fətə ilədir. Faili: Altında icazə ilə gizli olan və təqdiri "huvə" olan zamirdir | |
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | لِ |
| Hərf-i cər, kəsrə üzərində məbni, irabdan məhəlli yoxdur | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِاللَّامِ | ـي |
| Birləşmiş zamir, sükun üzərində məbni, lam ilə məhəllən məcrur | |
|
أَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ Onu (Yusifi) qurddan qoruyuram |
|
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا | أَخَافُ |
| Muzari fel, nasb və cezm edənlərdən təcrid olunması ilə merfu, ref əlaməti; Sonu sağlam muzari fildən olduğu üçün zahir dammə ilədir. Faili: Altında mütləq gizli olan və təqdiri "ənə" olan zamirdir | |
| حَرْفُ نَصْبٍ وَ مَصْدَرٍ وَ اسْتِقْبَالٍ | أَنْ |
| Nasb, masdar və gələcək zaman hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ | يَأْكُلَ |
| Muzari fel, "ən" ilə mansub, nasb əlaməti; Sonu sağlam muzari fildən olduğu üçün zahir fətə ilədir. Faili: Altında icazə ilə gizli olan və təqdiri "huvə" olan zamirdir | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ مُقَدَّمٌ | ـهُ |
| Birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, qabaqcadan meful olaraq məhəllən mansub | |
| فَاعِلٌ مُؤَخَّرٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنِ اسْمٍ مُفْرَدٍ | الذِّئْبُ |
| Sonradan gələn fail, merfu, ref əlaməti; müfrəd isimdən olduğu üçün zahir dammə ilədir | |
|
إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ Şübhəsiz ki, onu (Yusifi) aparmağınız məni qəmgin edir |
|
| حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ وَ يَنْصِبُ اسْمَهُ وَ يَرْفَعُ خَبَرَهُ | إِنَّ |
| Filə oxşayan hərf, ismini nəsb, xəbərini rəfi edir | |
| اِسْمُ إِنَّ، ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ | ـي |
| İnnənin ismi, birləşmiş zamir, sukun üzərində məbni, məhəllən nəsb (qalan cümlə innənin xəbəri olub məhəllən rəf olunur) | |
| لاَمُ التَّوْكِيدِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ | لَـ |
| Tə'kid lamı, fətə üzərində məbni | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ | يَحْزُنُ |
| Muzari fiil, nəsb və cəzm edənlərdən uzaq olduğu üçün rəfi olunur, rəf əlaməti; Sonu sağlam muzari fiil olduğu üçün zahir dammə ilədir | |
| نُونُ الْوِقَايَةِ | ـنِـ |
| Vikayə (qoruma) Nunudur | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، مَفْعُولٌ مُقَدَّمٌ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ | ـي |
| Birləşmiş zamir, sukun üzərində məbni, qabağa çəkilmiş məfuldur, məhəllən nəsb | |
| حَرْفُ نَصْبٍ وَ مَصْدَرٍ وَ اسْتِقْبَالٍ | أَنْ |
| Nəsb, məzdar və istiqbal hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ حَذْفُ النُّونِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ | تَذْهَبُوا |
| Muzari fiil, ən ilə nəsb olunur, nəsb əlaməti; Əf'al-i xamsədən olduğu üçün nunun hazfi ilədir. Vav: birləşmiş zamir, sukun üzərində məbni, məhəllən rəf, fail. Əlif: Farika'dır. | |
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | بِـ |
| Cər hərfi, kəsrə üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْبَاءِ | ـهِ |
| Birləşmiş zamir, kəsrə üzərində məbni, ba cər hərfi ilə məhəllən məcrur | |
|
أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ Onu (Yusifi) quyuya atmaq üçün bir araya gəldilər |
|
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِإِتِّصَالِهِ بِوَاوِ الْجَمَاعَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ | أَجْمَعُوا |
| Mazi fiil, cəm vavı ilə birləşdiyi üçün dammə üzərində məbni. Vav: birləşmiş zamir, sukun üzərində məbni, məhəllən rəf, fail. Əlif: Farika üçün | |
| حَرْفُ نَصْبٍ وَ مَصْدَرٍ وَ اسْتِقْبَالٍ | أَنْ |
| Nəsb, məzdar və istiqbal hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ حَذْفُ النُّونِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ | يَجْعَلُوا |
| Muzari fiil, ən ilə nəsb olunur, nəsb əlaməti; Əf'al-i xamsədən olduğu üçün nunun hazfi ilədir. Vav: birləşmiş zamir, sukun üzərində məbni, məhəllən rəf, fail. Əlif: Farika'dır. | |
| مَفْعُولُهُ، ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ | هُ |
| Məfuludur, birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, məhəllən nəsb | |
| حَرْفُ جَرٍِّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | فِي |
| Cər hərfi, sukun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | |
| مَجْرُورٌ بِفِي، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ مُضَافٌ | غَيَابَتِ |
| Fi ilə məcrur, cər əlaməti zahir kəsrə. Muzaf | |
| مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ | الْجُبِّ |
| Muzafun ileyh, məcrur, cər əlaməti sonundakı zahir kəsrə | |
| Masdara Təvil | |
| Ayədəki Hali | Təqdiri |
| أَنْ يَغْفِرَ | مَغْفِرَتُهُ |
| أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ | أَكْلُ الذِّئْبِ لَهُ |
| أَنْ تَذْهَبُوا | ذَهَابُكُمْ |
| أَنْ يَجْعَلُوهُ | عَلَى جَعْلِهِ |