b3. Təvali əl-hərəkət səbəbi ilə müqəddər fətha

تَوَالِي الْحَرَكَاتِ ÜÇÜN MÜQƏDDƏR FƏTHA

Fətha bəzən dörd hərəkənin ard-arda gəlməsinin qarşısını almaq üçün müqəddər olur; bu, hər bir keçmiş (mazi) felə hərəkəli merfu zamir (məsələn, fail t'sı və nisvə nunu) qoşulduqda baş verir. Məsələn: كَتَبْتُ (yazdım), كَتَبْتَ (sən yazdın), كَتَبْتِ (sən yazdın -qız üçün-), كَتَبْنَا (biz yazdıq), كَتَبْنَ (onlar yazdılar -qızlar üçün-). Bu fellərin hər biri keçmiş fel olub, sonundakı fətha müqəddərdir, çünki fəthanın görünməsinə arizi sükun mane olur və bu sükun dörd hərəkənin ard-arda gəlməsinin qarşısını almaq üçün qoyulur. T'sı, na və nun isə fail olub, dammə, fətha, kəsrə və ya sükun üzərində məbnidir və ref məhəllindədir.

Fətha, dörd hərəkənin ard-arda gəlməsinin qarşısını almaq üçün, sonuna fail t'sı və nisvə nunu kimi hərəkəli merfu zamir qoşulan bütün keçmiş fellərdə müqəddər olur və fel bu fətha üzərində məbnidir. Misallar:

كَتَبْتُ (yazdım), كَتَبْتَ (sən yazdın), كَتَبْتِ (sən yazdın -qız üçün-), كَتَبْنَا (biz yazdıq), كَتَبْنَ (onlar yazdılar -qızlar üçün-) kimi. Bu sözlərin hamısı كَتَبَ keçmiş felinə تُ, تَ, تِ və نَ hərəkəli merfu zamirləri qoşulduqda fətha müqəddər olur və fel bu fətha üzərində məbnidir. Bu felərin hamısı keçmiş fel olub, fətha açıq şəkildə görünmür, çünki qoşulan zamirlər arizi sükun alır və irab məhəllini bu sükun ilə məşğul edir. Əgər bu sükun olmasaydı, fellərdə dörd hərəkə ard-arda gələrdi, məsələn كَتَبَتُ kimi. Beləliklə, dörd hərəkə ard-arda gələrdi və bu da sözün sanki bir fel deyil, ayrıca bir söz kimi görünməsinə səbəb olardı. Bu vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün, keçmiş felə qoşulan تُ, تَ, تِ və نَ hərəkəli merfu zamirlərdən əvvəl, yəni felin son hərfinə arizi sükun qoyulur. Bu halda كَتَبْتُ və ya كَتَبْنَ kimi keçmiş fellər sükun üzərində məbnidir. Lakin kitabın şərhçisi isə كَتَبْتُ və ya كَتَبْنَ kimi keçmiş fellərin müqəddər fətha üzərində məbni olduğunu qeyd etmişdir.