d. Sükun ilə Məczum sözlər

ƏL-KƏLİMƏTÜ CƏZMİHƏ BİS-SÜKUN

Və amma cəzm bis-sükun; sən bilirsən ki, cəzm yalnız muzari feylə məxsusdur.

Əgər muzari feyl sonu sağlam olsa: onun cəzm alaməti sükundur, necə ki, cəzm üçün əsas alamət sükundur. Misal: لَمْ يُسَافِرْ خَالِدٌ. Burada لَمْ; inkar, cəzm və qəlb hərfidir. يُسَافِرْ; لَمْ ilə cəzm olunmuş muzari feyldir və cəzm alaməti sükundur. خَالِدٌ; faildir, mərfudur və mərfu olmasının alaməti zahir dammədır.

Əgər muzari feyl sonu muəll (ilətli) olsa: cəzm alaməti sonundakı ilət hərfinin hazfı ilə olur. Misal: لَمْ يَسْعَ بَكْرٌ, لَمْ يَدْعُ və لَمْ يَقْضِ مَا عَلَيْهِ. Bu feyllərin hər biri; يَسْعَ, يَدْعُ və يَقْضِ; لَمْ ilə cəzm olunmuş muzari feyldir. Cəzm alaməti isə; يَسْعَ feylində əlifin hazfı, və ondan əvvəlki fətə əlifin hazfına dəlildir; يَدْعُ feylində vavın hazfı, və ondan əvvəlki dammə vavın hazfına dəlildir; يَقْضِ feylində yənin hazfı, və ondan əvvəlki kəsrə yənin hazfına dəlildir.

Və amma cəzm bis-sükun olan sözlərə gəldikdə; sən bilirsən ki, cəzm yalnız muzari feylə məxsusdur. İsimlər cəzm olunmur. Əgər muzari feyl sonu sağlam olsa, cəzm alaməti sükundur. Necə ki, cəzm alaməti olaraq sükun əsasdır. Yəni sükun cəzm üçün əsas alamətdir. Misal:

لَمْ يُسَافِرْ خَالِدٌ

"Xalid səfərə çıxmadı" kimi. Bu tərkibdəki لَمْ hərfi inkar, cəzm və qəlb hərfidir. يُسَافِرْ sözü لَمْ ilə cəzm olunmuş muzari feyldir. Cəzm alaməti sükundur. خَالِدٌ sözü faildir, mərfudur. Mərfu olmasının alaməti zahir dammədır.

Əgər muzari feyl sonu muəll olsa, cəzm alaməti sonundakı ilət hərfinin hazfı ilə olur. Misal:

لَمْ يَسْعَ بَكْرٌ

"Bəkr cəhd etmədi" və,

لَمْ يَدْعُ

"Çağırmadı" və,

لَمْ يَقْضِ

“Yerinə yetirmədi” kimidir. Bu misallardakı يَسْعَ, يَدْعُ və يَقْضِ sözlərinin hamısı 'lem' ilə məczum olan muzari feilərdir. Cezm əlamətləri isə يَسْعَ feilində əlifin hazf olunmasıdır. Hazf olunan əlifdən əvvəlki fətə hazf olunan əlifə və feil məczum olduğuna dəlalət edir. يَدْعُ feilində vavın hazf olunmasıdır. Hazf olunan vavdan əvvəlki dammə hazf olunan vava və feil məczum olduğuna dəlalət edir. يَقْضِ feilində ya'nın hazf olunmasıdır. Hazf olunan ya'dan əvvəlki kəsrə hazf olunan ya'ya və feil məczum olduğuna dəlalət edir.

لَمْ يُسَافِرْ خَالِدٌ Xalid səfərə çıxmadı
Nəfy, cezm və qəlb hərfi, səkun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur	لَمْ
Nəfy, cezm və qəlb hərfi, səkun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur
Lem ilə məczum muzari feil, cezm əlaməti sonu səhh muzari feil olduğu üçün səkunudur	يُسَافِرْ
Lem ilə məczum muzari feil, cezm əlaməti sonu səhh muzari feil olduğu üçün səkunudur
Fail, mərfu, rəf əlaməti müfrəd münsərif isim olduğu üçün axırında zahir dammədir	خَالِدٌ
Fail, mərfu, rəf əlaməti müfrəd münsərif isim olduğu üçün axırında zahir dammədir

لَمْ يَسْعَ بَكْرٌ Bəkr cəhd etmədi
Nəfy, cezm və qəlb hərfi, səkun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur	لَمْ
Nəfy, cezm və qəlb hərfi, səkun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur
Lem ilə məczum muzari feil, cezm əlaməti sonu mu'tell muzari feil olduğu üçün axırındakı illet hərfinin hazf olunmasıdır	يَسْعَ
Lem ilə məczum muzari feil, cezm əlaməti sonu mu'tell muzari feil olduğu üçün axırındakı illet hərfinin hazf olunmasıdır
Fail, mərfu, rəf əlaməti müfrəd münsərif isim olduğu üçün axırında zahir dammədir	بَكْرٌ
Fail, mərfu, rəf əlaməti müfrəd münsərif isim olduğu üçün axırında zahir dammədir