Qeyri-münsəriflər haqqında

فَصْلٌ فِي غَيْرِ الْمُنْصَرِفِ

فَكُلُّ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ كَذَا مَا أَشْبَهَهَا لاَ يَجُوزُ تَنْوِينُهُ وَ يُخْفَضُ بِالْفَتْحَةِ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ، نَحْوُ؛ صَلَّى اللهُ عَلَى اِبْرَاهِيمَ خَلِيلِهِ وَ نَحْوُ؛ رَضِيَ اللهُ عَنْ عُمَرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ. فَكُلٌّ مِنْ اِبْرَاهِيمَ وَ عُمَرَ؛ مَخْفُوضٌ لِدُخُولِ حَرْفِ الْخَفْضِ عَلَيْهِ وَ عَلاَمَةُ خَفْضِهِمَا الْفَتْحَةُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا اسْمٌ لاَ يَنْصَرِفُ وَ الْمَانِعُ مِنْ صَرْفِ اِبْرَاهِيمَ؛ الْعَلَمِيَّةُ وَ الْعُجْمَةُ وَ الْمَانِعُ مِنْ صَرْفِ عُمَرُ؛ الْعَلَمِيَّةُ وَ الْعَدْلُ وَ قِسْ عَلَى ذَلِكَ الْبَاقِيَ

فَكُلُّ مَا ذَكَرْنَاهُ – buraya qədər qeyd etdiyimiz, مِنْ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ – bu adlardan, وَ كَذَا مَا أَشْبَهَهَا – həmçinin bu adlara oxşar olanlardan, لاَ يَجُوزُ تَنْوِينُهُ – tenvin qəbul etməsi caiz deyil, وَ يُخْفَضُ – və məxfud olurlar, بِالْفَتْحَةِ – fətə ilə, نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ – kəsrə əvəzinə, نَحْوُ – misal olaraq; صَلَّى اللهُ عَلَى اِبْرَاهِيمَ خَلِيلِهِ – "Allah öz xəlilinə – İbrahimə kömək olsun" və رَضِيَ اللهُ عَنْ عُمَرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ – "Allah möminlərin əmiri olan Ömərdən razı olsun" kimi. فَكُلٌّ مِنْ – yəni, اِبْرَاهِيمَ və عُمَرَ sözləri; مَخْفُوضٌ – məxfuddur, لِدُخُولِ – daxil olmasına görə, حَرْفِ الْخَفْضِ – xafz hərfinin, عَلَيْهِ – üzərlərinə, وَ عَلاَمَةُ خَفْضِهِمَا – və اِبْرَاهِيمَ və عُمَرَ sözlərinin xafz əlaməti; الْفَتْحَةُ – fətədir, نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ – kəsrə əvəzinə, لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا – çünki hər biri; اسْمٌ – elə bir addır ki; لاَ يَنْصَرِفُ – sarf qəbul etməyən, وَ الْمَانِعُ – və maneə, مِنْ صَرْفِ – sarfdan, اِبْرَاهِيمَ sözünün, الْعَلَمِيَّةُ وَ الْعُجْمَةُ – alimlik və əcnəbilikdir, وَ الْمَانِعُ – və maneə, مِنْ صَرْفِ – sarfdan, عُمَرَ sözünün, الْعَلَمِيَّةُ وَ الْعَدْلُ – alimlik və ədalətdir. وَ قِسْ – və müqayisə et, عَلَى ذَلِكَ – bunun üzərinə, الْبَاقِيَ – qalanları.

Qeyri-Münsərif Haqqında

Buraya qədər qeyd etdiyimiz adlar və onlara oxşar olanlar, yəni sarfdan məhrum olanlar (qeyri-münsərif və ya əl-məmnu' min əs-sarf) tenvin qəbul etməzlər, yəni tenvin almaq caiz deyil. (Bununla yanaşı kəsrə də qəbul etməzlər, lakin növbəti dərsdə qeyri-münsərif sözlərin kəsrə qəbul etməsi izah olunacaq)

Qeyri-münsərif sözlər kəsrə əvəzinə fətə ilə məxfud olurlar, misalları belədir:

صَلَّى اللهُ عَلَى اِبْرَاهِيمَ خَلِيلِهِ

"Allah öz xəlilinə – İbrahimə kömək olsun" və,

رَضِيَ اللهُ عَنْ عُمَرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ

"Allah möminlərin əmiri olan Ömərdən razı olsun" kimi.

Bu misallardakı اِبْرَاهِيمَ və عُمَرَ sözləri üzərlərinə xafz hərfi (yəni cər hərfi) daxil olduğuna görə məxfuddur, yəni məcrurdur. Bu sözlərin xafz (cər) əlaməti isə kəsrə əvəzinə fətədir. Çünki اِبْرَاهِيمَ və عُمَرَ sözlərinin hər biri sarfdan məhrum olan sözlərdir. اِبْرَاهِيمَ sözünün sarfdan məhrum olması – alimlik və əcnəbilik səbəbindən, və عُمَرَ sözünün sarfdan məhrum olması – alimlik və ədalət səbəbindəndir. İndi bu iki misala baxaraq digər qeyri-münsərif sözləri bunlara müqayisə et, yəni xafz əlamətlərini və qeyri-münsərif səbəblərini gör.

‘Alâ herfi ilə məcrur isim, cərr əlaməti sarfdan məhrum olan isimlərdə kəsrənin əvəzinə fətədir. İbrahim sözündən bədəldir və ona tabedir, məcrur, cərr əlaməti axırındakı zahir kəsrədir. Bitişik zamir, kəsrə üzərində məbni, muzafun-ileyh, məhəllən məcrur, fail, Allah kəlamına aid edilir. Allah, möminlərin əmiri olan Ömərdən razı oldu (olsun). Mazi feil, fətə üzərində məbni, i'rabda məhəlli yoxdur. Lafz-ı Cəlal, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammadır. Cərr hərfi, sukun üzərində məbni, i'rabda məhəlli yoxdur. ‘An cərr hərfi ilə məcrur isim, cərr əlaməti sarfdan məhrum olan isimlərdə kəsrənin əvəzinə fətədir. Ömər sözündən bədəldir və ona tabedir, məcrur, cərr əlaməti axırındakı zahir kəsrədir. Muzafun-ileyh, məcrur, cərr əlaməti cəmi müzəkkər salim olduğu üçün kəsrənin əvəzinə ya ilədir. Nun; müfrəddəki tənvinin əvəzidir. 🤖

صَلَّى اللهُ عَلَى اِبْرَاهِيمَ خَلِيلِهِ Allah öz xəlilinə – İbrahimə kömək olsun (oldu)
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى فَتْحٍ مُقَدَّرٍ فِي آخِرِهِ لِلتَّعَذُّرِ	صَلَّى
Mazi feil, təəzzür səbəbindən fətənin aşkar olmaması ilə müqəddər fətə üzərində məbnidir
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	اللهُ
Lafz-ı Cəlal, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammə
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	عَلَى
Cər hərfi, sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur