Əsmai-Xamse

اَلْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ

وَ أَمَّا الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ, فَهِيَ; هَذِهِ الْأَلْفَاظُ الْمَحْصُورَةُ الَّتِي عَدَّهَا الْمُؤَلِّفُ وَ هِيَ; أَبُوكَ وَ أَخُوكَ وَ حَمُوكَ وَ فُوكَ وَ ذُو مَالٍ. وَ هِيَ تُرْفَعُ بِالْوَاوِ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ, تَقُولُ; حَضَرَ أَبُوكَ وَ أَخُوكَ وَ حَمُوكَ وَ نَطَقَ فُوكَ وَ ذُو مَالٍ وَ كَذَا تَقُولُ; هَذَا أَبُوكَ, وَ تَقُولُ; أَبُوكَ رَجُلٌ صَالِحٌ, وَ قَالَ اللهُ تَعَالَى; وَ أَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ سورة القصص ٢٣, وَ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ سورة يوسف ٦٨, وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ يوسف ٦٨, وَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ سورة يوسف ٦٩, فَكُلُّ اسْمٍ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْأَمْثِلَةِ مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ وَ مَا بَعْدَهَا مِنَ الضَّمِيرِ أَوْ لَفْظُ مَالٍ أَوْ لَفْظُ عِلْمٍ; مُضَافٌ إِلَيْهِ

وَ أَمَّا الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ və esma-i hamse'ye gəldikdə; فَهِيَ və o da; هَذِهِ الْأَلْفَاظُ الْمَحْصُورَةُ bu məhdudlaşdırılmış sözlərdir, الَّتِي عَدَّهَا الْمُؤَلِّفُ yəni onları Müəllif sayıb, وَ هِيَ və o sözlər də; أَبُوكَ "Sənin atan" və أَخُوكَ "Sənin qardaşın" və حَمُوكَ "Sənin qayınatan" və فُوكَ "Sənin ağzın" və ذُو مَالٍ "Mal sahibi" sözləridir, وَ هِيَ və bu sözlər, تُرْفَعُ merfu olurlar, بِالْوَاوِ vav ilə, نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ dammeden naib olaraq, تَقُولُ sən; حَضَرَ أَبُوكَ وَ أَخُوكَ وَ حَمُوكَ "Atan, qardaşın və qayınatan gəldi" və نَطَقَ فُوكَ "Ağzın danışdı" və ذُو مَالٍ "Mal sahibi" deyirsən, وَ كَذَا تَقُولُ və eyni şəkildə; هَذَا أَبُوكَ "bu sənin atan" deyirsən, وَ تَقُولُ və yenə; أَبُوكَ رَجُلٌ صَالِحٌ "Sənin atan saleh bir adamdır" deyirsən, وَ قَالَ اللهُ تَعَالَى Allah-Təala belə buyurub; وَ أَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ "Atamız çox yaşlıdır" سورة القصص ٢٣ Qəsəs surəsi 23-cü ayə, مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ "Atalarının əmr etdiyi kimi.." سورة يوسف ٦٨ Yusif surəsi 68-ci ayə, إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ "Şübhəsiz o elm sahibidir" سورة يوسف ٦٨ Yusif surəsi 68-ci ayə, وَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ "Şübhəsiz ki, mən sənin qardaşınam" سورة يوسف ٦٩ Yusif surəsi 69-cu ayə, فَكُلُّ اسْمٍ və bütün isimlər, مِنْهَا فِي هَذِهِ الْأَمْثِلَةِ bu misallarda verilən, مَرْفُوعٌ merfudur, وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ref alaməti isə; الْوَاوُ vavdır, نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ dammeden naib olan, وَ مَا بَعْدَهَا və esma-i hamse'dən sonra gələn söz; مِنَ الضَّمِيرِ zamirlərdən olan söz, أَوْ لَفْظُ ya da; مَالٍ sözü kimi, أَوْ لَفْظُ ya da; عِلْمٍ sözü kimi sözlər; مُضَافٌ إِلَيْهِ muzafun ileyhdır

Esma-i Hamse & Beş İsim

Ref alaməti damme'nin yerinə gələn vav ilə olan sözün bir digəri olan esma-i hamse'ye gəldikdə; Bu da Müəllifin saydığı kimi məhdudlaşdırılmış sözlərdir. Bu sözlər;

أَبُوكَ	Atan
أَخُوكَ	Qardaşın
حَمُوكَ	Qayınatan
فَوكَ	Ağzın
ذُو مَالٍ	Mal sahibi

Bu sözlər, dammeden naib olan vav ilə ref olunurlar. Yəni ref alamətləri damme'dən naib olan vav iledir. Sən belə deyirsən;

حَضَرَ أَبُوكَ وَ أَخُوكَ وَ حَمُوكَ

"Atan, qardaşın və qayınatan gəldi" və,

نَطَقَ فُوكَ

"Ağzın danışdı" və,

ذُو مَالٍ

"Mal sahibi" və,

هَذَا أَبُوكَ

"Bu sənin atan" və,

أَبُوكَ رَجُلٌ صَالِحٌ

"Sənin atan saleh bir adamdır" deyirsən.

أَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ

"Atamız çox yaşlıdır" və,

مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ

"Atalarının əmr etdiyi kimi.." və,

إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ

"Şübhəsiz o elm sahibidir" və,

وَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ

"Şübhəsiz ki, mən sənin qardaşınam" ayələrində olduğu kimi.

Misallarda və ayələrdə keçən esma-i hamse'dən olan sözlərin hamısı merfudur. Ref alamətləri dammeden naib olan vav iledir. Esma-i hamse'dən sonra gələn zamir olsun ya da misallardakı kimi مَالٍ və عِلْمٍ kimi sözlər muzafun ileyhdır.

حَضَرَ أَبُوكَ Atan gəldi
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	حَضَرَ
Mazi feil, fatha üzərinə mebni, irabdan məhalli yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ. وَ الْكَافُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ	أَبُوكَ
Fail, merfu, ref alaməti esma-i hamse'dən olması səbəbilə damme'dən naib olan vavdır. Kef: mecrur muttasıl zamir, mahallen mecrur olub muzafun ileyhdır

Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti "əsma-i xamse" olmasına görə dammədən naib olan vavdır. Kaf: Muttəsil zamir, muzafun iləyh olub, məhələn məcrurdur. أَبُوكَ رَجُلٌ صَالِحٌ Senin atan saleh bir adamdır Mübtəda, mərfu, rəf əlaməti "əsma-i xamse" olmasına görə dammədən naib olan vavdır. Kaf: Muttəsil zamir, muzafun iləyh olub, məhələn məcrurdur. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti müfrəd isimlərdən olduğu üçün axırındakı zahir dammədir. "Racul" sözünün sifəti, mərfu sözün sifəti də mərfudur və i'rabda məvsufuna tabedir. أَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ Atamız çox yaşlıdır Mübtəda, mərfu, rəf əlaməti "əsma-i xamse" olmasına görə dammədən naib olan vavdır. Na: Muttəsil zamir, muzafun iləyh olub, məhələn məcrurdur. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti müfrəd isimlərdən olduğu üçün axırındakı zahir dammədir. "Şeyx" sözünün sifəti, mərfu sözün sifəti də mərfudur və i'rabda məvsufuna tabedir. مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ Atalarının əmr etdiyi şəkildə.. Hərfi-cər, sükun üzərində məbni, i'rabda məhəli yoxdur. Zərf ismi, dammə üzərində məbni olub, məhələn məcrurdur. Fiil-i mazi, fətə üzərində məbni, i'rabda məhəli yoxdur. Muttəsil zamir, sükun üzərində məbni, nəsb məhəlində məfulun bih. Fail, mərfu, rəf əlaməti "əsma-i xamse"dən olduğu üçün dammədən naib olan vavdır, muzafdır. Muttəsil zamir, sükun üzərində məbni, muzafun iləyh olub, məhələn məcrurdur. التعليقات و التخشيات على المواضع المتعلقة Və deyilir: "Əsmə-i sitte", lakin müəllif "hənukə" sözünü istifadəsinin azlığı və ixtilafın olması səbəbindən tərk etmişdir. "Həmu" - yoldaşın yaxın qohumudur, qadının yaxın qohumuna isə "xətən" deyilir. "Səhər" sözü həm həmuya, həm də xətənə aid edilir. Nəvəvi Muslim şərhində dilçilərin ittifaqla bildirdiyinə görə, burada "həmu"dan məqsəd, atalar və oğullar deyil, çünki onlar məhrəmdir. "Həmu" sözünün dörd ləhcəsi var: birincisi "həmuki" - məşhurdur, ikincisi "həm'u" - mimin sakin olması ilə, üçüncüsü "həmaki", dördüncüsü "həm". Deyirsən: "Gəldi həmuki", "gördüm həmaki", "həmiki ilə keçdim". Qadının həyat yoldaşı isə "həmat" adlanır, deyirsən: "Gəldi həmat", "gördüm həmat", "həmat ilə keçdim". 🤖

هَذَا أَبُوكَ Bu sənin atan
مُبْتَدَأٌ، اَلْهَاءُ؛ حَرْفُ تَنْبِيهٍ وَ ذَا؛ اِسْمُ الْإِشَارَةِ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ	هَذَا
Mübtəda, ha: tenbih hərfi, Zâ: işarət ismi, sükun üzərinə mebni, mahallen merfu
خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الَوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ. وَ الْكَافُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ	أَبُوكَ