Cəmi Müzəkkər Salim

جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ

جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ, belə ki; Bu, sonuna əlavə olunan hərflərlə iki və daha çox kişi cinsinə aid olan isimdir. Bu əlavə sonradan çıxarıla bilər və ona bənzər başqa bir isim də ona əlavə oluna bilər. Misal olaraq, aşağıdakı ayələrdəki sözlər kimi: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ (Tövbə surəsi, 81), لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ (Nisa surəsi, 162), وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (Ənfal surəsi, 8), إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ (Ənfal surəsi, 65), وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ (Tövbə surəsi, 102). Bu ayələrdəki الْمُخَلَّفُونَ, الرَّاسِخُونَ, الْمُؤْمِنُونَ, الْمُجْرِمُونَ, صَابِرُونَ və آخَرُونَ sözlərinin hamısı cəm müzəkkər salimdir, yəni iki və daha çox kişi cinsinə aid olan və sonuna vav və nun əlavə olunan isimlərdir. Bu əlavə çıxarıldıqda, söz müfred (tək) olur: مُخَلَّفٌ, رَاسِخٌ, مُؤْمِنٌ, مُجْرِمٌ, صَابِرٌ, آخَرُ. Bu ayələrdəki cəm sözlərin hamısı merfudur və merfu olmasının əlaməti vavdır, dammə əvəzinə. Vavdan sonra gələn nun isə müfreddəki tənvinin əvəzinədir, yəni مُخَلَّفٌ və onun bənzərlərindəki tənvinin yerinə gəlir və bu da müfred isimdir.

جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ (cəm müzəkkər salim) nədir? Bu, sonuna əlavə olunan vav və nun ilə iki və daha çox kişi cinsinə aid olan isimdir. Bu əlavə çıxarıldıqda, söz müfred olur və ona bənzər başqa bir cəm müzəkkər salim isim də ona əlavə oluna bilər. Misal üçün, aşağıdakı ayələrdəki sözlər kimi: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ (Tövbə surəsi, 81), لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ (Nisa surəsi, 162), وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (Ənfal surəsi, 8), إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ (Ənfal surəsi, 65), وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ (Tövbə surəsi, 102). Bu sözlərin hamısı cəm müzəkkər salimdir və sonuna vav və nun əlavə olunub. Bu əlavə çıxarıldıqda, söz müfred olur və heç bir pozuntu baş vermir. Lakin cəm təksir sözlərdə belə bir hal yoxdur. Məsələn, خُلَفَاءُ və خَلاَئِفٌ sözləri خَلِيفَةٌ sözünün cəm təksiridir və onlardan əlavə çıxarıldıqda, müfredlə əlaqəsi pozulur. Amma مُحْسِنُونَ sözündən vav və nun çıxarılsa, مُحْسِنٌ olur və pozuntu olmur. Müəllif burada vav və nunun çıxarılmasının uyğunluğundan danışır. Sən deyəndə: مُخَلَّفٌ, رَاسِخٌ, مُؤْمِنٌ, مُجْرِمٌ, صَابِرٌ, آخَرُ sözlərində vav və nun çıxarılıb və bu, cəm sözlərin hamısıdır. Bu ayələrdəki cəm sözlərin hamısı merfudur və merfu olmasının əlaməti vavdır, dammə əvəzinə. Vavdan sonra gələn nun isə müfreddəki tənvinin əvəzinədir, yəni مُخَلَّفٌ və onun bənzərlərindəki tənvinin yerinə gəlir və bu da müfred isimdir.

Cəm Müzəkkər Salim

Cəm müzəkkər salim isimlərdə merfu olmanın əlaməti dammə əvəzinə vavdır. Bu isimlər sonuna əlavə olunan vav və nun ilə iki və daha çox kişi cinsinə aid olur və bu əlavə çıxarıldıqda, söz müfred olur və heç bir pozuntu baş vermir. Cəm təksir sözlərdə isə belə bir hal yoxdur. Bir cəm müzəkkər salim üzərinə başqa bir cəm müzəkkər salim isim də əlavə oluna bilər. Misal üçün, aşağıdakı ayələrdəki sözlər kimi:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ

"... arxada qalanlar sevindilər" və,

لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ

"Lakin onlardan elmdə möhkəmlənənlər və möminlər..." və,

وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ

"Cinayətkarların xoşuna gəlməsə də..." və,

إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ

"Əgər sizdən iyirmi səbirli olsa..." və,

وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ

"Digər bir qrup da günahlarını etiraf etdilər" ayələrindəki الْمُخَلَّفُونَ, الرَّاسِخُونَ, الْمُؤْمِنُونَ, الْمُجْرِمُونَ, صَابِرُونَ və آخَرُونَ sözləri cəm müzəkkər salimdir və sonuna vav və nun əlavə olunub. Bu əlavə çıxarıldıqda, söz müfred olur və heç bir pozuntu baş vermir. Sənin dediyin مُخَلَّفٌ, رَاسِخٌ, مُؤْمِنٌ, مُجْرِمٌ, صَابِرٌ, آخَرُ sözlərində vav və nun çıxarılıb və bu, cəm müzəkkər salim sözlərin hamısıdır.

Ayələrdəki cəm sözlərin hamısı merfudur və merfu olmasının əlaməti dammə əvəzinə vavdır. Vavdan sonra gələn nun isə müfreddəki tənvinin əvəzinədir, yəni مُخَلَّفٌ və onun bənzərlərindəki tənvinin yerinə gəlir və bu da müfred isimdir. Yəni cəm müzəkkər salim isimlərdə vav dammə əvəzinə ref əlaməti, nun isə müfreddəki tənvinin əvəzinədir.

Müfred Müzəkkər	Əlavə olunan hərflər	Cəm Müzəkkər Salim
مُخَلَّفٌ	و və ن əlavəsi ilə	مُخَلَّفُونَ
رَاسِخٌ	و və ن əlavəsi ilə	رَاسِخُونَ
مُؤْمِنٌ	و və ن əlavəsi ilə	مُؤْمِنُونَ
مُجْرِمٌ	و və ن əlavəsi ilə	مُجْرِمُونَ
صَابِرٌ	و və ن əlavəsi ilə	صَابِرُونَ
آخَرُ	و və ن əlavəsi ilə	آخَرُونَ

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ ... arxada qalanlar sevindilər
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	فَرِحَ
Keçmiş zaman feli, fətah üzərində qurulub, irabda yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ. وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	الْمُخَلَّفُونَ
Fail, merfu, ref əlaməti dammə əvəzinə vavdır, çünki bu söz cəm müzəkkər salimdir. Sonundakı nun isə müfreddəki tənvinin əvəzinədir.

Hərfi-cər, sukun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Fiy hərfi-cəri ilə məcrur, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir. Hərfi-cər, sukun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Ha: cər məhəllində damma üzərində məbni olan müttəsil zamirdir. Mim: cəmi müzəkkər əlamətidir. Ətif hərfi, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Rasıhune kəlməsi üzərinə ətaflanıb. Merfu bir kəlmə üzərinə ətaflanan kəlmə onun kimi merfudur və rasihune kəlməsinə tabe olduğuna görə i'rabda ona bənzəyir. وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ Cinayətkarların xoşuna gəlməsə də... Vav-ı haliyyə, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Şərt hərfi, sukun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Mazi feli, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Fail, merfu, ref əlaməti dammadan naib olan vav ilədir, çünki bu kəlmə cəmi müzəkkər salimdir. Axırındakı nun isə; müfrədindəki tənvinin yerinə gəlmişdir, əvəzedicidir. إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ Əgər aranızdan, səbir edən iyirmi nəfər olsa... Cəzm edici şərt hərfi, sukun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Muzari feli, in-i şərtiyyə səbəbindən məczum, cəzm əlaməti axırındakı zahir sukun ilədir. Hərfi-cər, sukun üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Kef: müttəsil zamir, cər məhəllində damma üzərində məbni, Mim: cəmi müzəkkər əlaməti. Kane'nin ismi, muəxərr merfu, ref əlaməti; cəmi müzəkkər salimə mülhak olduğuna görə dammadan naib olan vav ilədir. İşrune kəlməsi üçün sifət (na't), merfu, ref əlaməti dammadan naib olan vav ilədir, çünki cəmi müzəkkər salimdir, Nun: müfrədindəki tənvindən əvəzedicidir. وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ Başqa bir qrup da günahlarını etiraf etdilər. Ətif hərfi, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Əvvəlki ayədə keçən münafikune kəlməsi üzərinə ətaflanıb, merfu, ref əlaməti cəmi müzəkkər salim olduğu üçün dammadan naib olan vav ilədir. Nun: müfrədindəki tənvindən əvəzedicidir. Mazi feli, cəmi vavının birləşməsi ilə damma üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Vav: müttəsil zamir, sukun üzərində məbni, ref məhəllində olan fail, Elif: cəmi ilə müfrədi ayıran. Hərfi-cər, kəsrə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur. Ba hərfi-cəri ilə məcrur, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir, və muzafdır. Müttəsil zamir, sukun üzərində məbni, muzafun-ileyh olmaqla məhəllən məcrur. 🤖

لَكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ Lakin onlardan elmdə möhkəmlənənlər və möminlər...
حَرْفُ اسْتِدْرَاكٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ وَ مَجِيئُهَا مَكْسُورَةً لِإِلْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ	لَكِنِ
İstidrak hərfi, sükun üzərində qurulub, iki sükunlu hərfin qarşılaşması səbəbindən kəsrə ilə gəlir
مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمُ، وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	الرَّاسِخُونَ
Mübtəda, merfu, ref əlaməti cəm müzəkkər salim olduğu üçün dammə əvəzinə vavdır. Nun: müfreddəki tənvinin əvəzinədir.
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	فِي